Interview Martien Elema (Karakter) over de vloggers die het Fortnite-boek de Bestseller 60 inpraatten (Boekblad)

Mede dankzij vloggers Enzo Knol en Royalistiq kreeg Karakter het Fortnite-boek van Grant Turner in de Bestseller 60. Het was een van de eerste titels die Martien Elema acquireerde sinds zij eerder dit jaar de functie van hoofd marketing verruilde voor die van uitgever non-fictie.

Hoe was je week?

'Het was de eerste week na de vakantie. Dan moet je altijd opstarten, dingen inhalen en terugblikken op wat er tijdens je vakantie binnen is gekomen. Dat zorgt voor een mix van dat ontspannen gevoel na je vakantie en het langzaam wennen aan de drukte. We krijgen ook zo langzamerhand al aardig wat materiaal binnen voor Frankfurt.'

Was de Bestseller 60 het hoogtepunt van de week?

'Zonder twijfel. En al helemaal voor mij. Fortnite: ultieme ongeautoriseerde strategiegids van Grant Turner is een van de eerste boeken die ik heb aangekocht nadat ik in mei uitgever werd. Als dat nieuw binnenkomt op nummer 31 in de Bestseller 60 is dat een extra mooie opsteker.'

Hoe is dat gegaan?

'Ik heb een zoon van 14, die regelmatig games speelt met zijn vrienden. Van Fortnite viel me al snel op dat het ook een game was waar ze onderling over praten. Met de ervaring van Pokemon Go in gedachten, waar Karakter een paar jaar geleden succes mee had, ben ik eens gaan kijken. Op de London Book Fair had ik al een boek gezien. Daarna kwamen er snel meer. Andere uitgeverijen zagen het fenomeen net zo goed en begonnen ook te bieden. Mede dankzij Lester Hekking van Sebes & Bisseling heb ik de hand weten te leggen op dit boek, dat we ook snel hebben geproduceerd.'

Turner was ook beter dan Jason R. Rich waar Kosmos veel succes mee heeft?

'Dat vind ik wel. Dit is een completer boek. Het is dikker, waar de andere gidsen handzamer zijn. Wij hebben het boek, dat in de VS in zwart/wit is uitgebracht, daarnaast full colour gemaakt omdat dat er aantrekkelijker uitziet. Ik denk dat ook de reacties van Enzo Knol en Royalistiq de kwaliteit van het boek bewijzen. Sowieso promoten zij geen producten waar zij niet achter staan.'

Waarom hebben jullie ervoor gekozen het product te promoten via vloggers?

'Toen ik met Carla de Jong, onze commercieel manager, en Hannah Bezemer en Patricia Verhagen van marketing en promotie over de campagne sprak, wisten we meteen: we moeten het via socialmedia gaan doen. Dáár zit de doelgroep. Ik dacht nog aan online adverteren, maar met alle adblockers waar zeker jonge internetters handig mee zijn, bereik je hen niet. Hannah kwam toen met het idee de boeken aan vloggers te geven.'

Hoe pak je zoiets aan?

'Enzo Knol heeft een manager. Royalistiq kun je nog rechtstreeks benaderen. Hij woont bovendien in Uithoorn, waar Karakter is gevestigd. We konden het boek meteen met de fiets langs brengen. Beiden wilden het product eerst in handen hebben gehad. Daarna besloten ze om met ons de samenwerking aan te gaan. Want dát is het, het is meer dan een betaalde advertentie. Vloggers zoals Enzo Knol en Royaltistig hebben een duidelijk eigen wijze van presenteren, waarbij ze zich het recht voorbehouden om  zelf te bepalen wat ze met het boek doen.

Wat zijn de tarieven?

'Dat ga ik niet zeggen. In vergelijking met een printcampagne zijn ze wel heel aantrekkelijk. Zeker ook gezien het bereik en het feit dat je rechtstreeks in de doelgroep zit.'

En wat is het effect?

'Heel groot. De video van Enzo Knol van 17 augustus heeft inmiddels bijna 200.000 dedicated views, die van Royalistiq van een dag eerder zit zelfs al aan de 275.000. En ze hebben het boek echt gebruikt. Enzo Knol zegt: ik ga deze tip proberen, over een plek waar je naartoe moet om veel loot te krijgen, en als hij dat vervolgens doet, is hij heel succesvol. Dat werkt enorm. Je ziet meteen een piek in de verkoop. Bij Bol.com kunnen we dat zelf heel goed zien. We hebben afgelopen week een tweede druk én een derde druk op kunnen leggen, hoewel de tweede nog niet eens is uitgeleverd.'

Betekent deze pr-aanpak dat jullie het Fortnite-boek relatief veel online verkopen?

'Ik denk het wel. Maar je ziet ook dat de reguliere boekhandel er dan snel achteraan komt. Zij waren aanvankelijk voorzichtig, hoewel sommigen er groot instapten, maar als ze zien dat er wat gebeurt rond een titel, bestellen ze veel na. Zij maken echt een inhaalslag.'

Betekent het ook dat kinderen het vaker zelf kopen? Kosmos richt zich op de impulsaankoop van ouders.

'De kern van de spelers is 12 tot 14 jaar. Die hebben zeker al zakgeld. Maar ook dan loopt het meestal via de ouders. Toen wij voor het eerst met een boek van Jill Schirnhofer kwamen, kenden de meeste ouders haar niet. Hun dochters allemaal wel – en die zeggen dan tegen hun ouders: dat wil ik hebben. Nu is de doelgroep van Jill wel iets jonger.'

Smaakt het experiment naar meer?

'We gaan het volgende maand ook doen met Bakken met Jill. We hebben dan een stuk of twintig vloggers en bekende Nederlanders bereid gevonden om een bak-challenge aan te gaan. Omdat zij haar eigen tv-programma heeft op Zapp en op social media erg actief is, gaat dat deels via de contacten die zij heeft met collega's. En dat zal zeker niet de laatste keer zijn dat we op deze manier een campagne op gaan zetten. Dit is dé manier om een jonge doelgroep te bereiken.'

Dit is dus een mooie start van je nieuwe baan als uitgever non-fictie bij Karakter. Hoe bevalt de verandering na twintig jaar marketing en pr?

'Het is ontzettend leuk. Het was op het juiste moment de juiste nieuwe uitdaging. Overigens heb ik helemaal in het begin van mijn carrière ook acquisitie gedaan. Voor ECI, ook non-fictie. En bij Karakter zijn de dingen niet zo gescheiden. Ik heb destijds Kleur je eigen Van Gogh helemaal gedaan. Nu ben ik alleen echt verantwoordelijk voor het fonds. Dat is een leuke uitdaging.'

Vind je dat ook het grootste verschil met marketing en pr?

'In marketing en pr moet je, ondanks al het overleg over titels, in essentie promoten wat anderen zeggen dat je moet promoten. Nu kan ik zelf de koers uitzetten voor het fonds. Moet het die kant op? Moeten we verbreden? Ik kan zelf die stappen zetten. En ik krijg titels dankzij de buitenlandse uitgevers en agenten nu veel eerder te zien, om daar zelf uit te kiezen. Erg leuk.'

En wat ga je vandaag doen?

'De stad in, winkelen. Het sportseizoen begint weer en in de zomer groeien kinderen altijd hard. Nieuwe sportschoenen, nieuwe tenues, nog net op tijd voor de eerste wedstrijden.'

(Eerder gepubliceerd op Boekblad.nl, 26 aug)

Nadine Mussert (Boekhandel van der Meer): Boekverkoper van het Jaar is bekroning van bijzondere periode (Boekblad)

INTERVIEW VAN DE DAG - Boekhandel van der Meer raakt vandaag geleidelijk overspoeld met bloemen. De kersverse boekverkoper van het jaar Nadine Mussert ziet het met genoegen aan. 'Daar word ik altijd heel blij van.'

Hoe heb je de uitreiking gisteren beleefd?

'Als één groot feest, waar ik nog steeds in zit. Het was echt een mooie middag. Ik kreeg zoveel felicitaties, dat we pas om half zes – met armen vol bloemen – uit Amsterdam weg konden. Het hele team was er ook bij. Behalve Bob [Kappen], die de winkel draaiende hield. Hij kon wel de livestream op Facebook bekijken, die een van mijn collega's maakte.'

Zag je aankomen dat jij met de eer zou strijken?

'Ik stond bij de laatste vijf, dan is de kans sowieso groot. En iedereen zei tegen mij: natúúrlijk wordt jij het. Ik moest mezelf streng toespreken dat ik het ook niet kon worden, omdat als ik het zou geloven, het me anders zo rauw op mijn dak zou vallen als ik het toch níét was geworden.'

Iedereen zei dat?

'Ja. Zelfs andere genomineerden. Wim [Kersten van Meijer & Siegers] bijvoorbeeld, die naast me zat. En dat terwijl hij net zo veel kans maakte als ik. Dat vond ik erg eervol.'

Waarom gold jij als de grote favoriet?

'Omdat het zo'n bijzonder jaar voor mij is, denk ik. Eerst met de overname van Boekhandel van der Meer, nauwelijks drie maanden geleden, en vervolgens een zomer waarin – ik zal niet zeggen: dingen me tegenvielen, maar waarin een hele hoop op me af kwam. Dingen waarvan je weet dat ze eraan komen, die in de praktijk toch heel anders uitpakken.'

Wat voor dingen?

'De kredietlimiet van CB bijvoorbeeld. Zij beschouwen een winkel na een overname als een nieuwe winkel. De limiet werd behoorlijk gekort – zoals ook die van andere leveranciers, die dezelfde redenering volgen. Gelukkig denkt CB goed mee en is de limiet inmiddels al verruimd. We hebben hier 400 m2, die moet hoe dan ook goed op orde blijven. En daarnaast zijn al mijn collega's nu mijn werknemers. Het vereist veel energie om een nieuw evenwicht in de onderlinge verhouding te krijgen.'

Had je desalniettemin voorpret voor de uitreiking van de Albert Hogeveen Bokaal?

'Jawel. Na bekendmaking van de nominaties kregen we al heel leuke reacties van klanten.'

En je moest tijd maken om de jury te ontvangen.

'Ook. Ik had het geluk dat ze op een van de fantastische dagen van de zomer kwamen. Het was de laatste vrijdag van de maand, dan hebben we hier altijd bandjes of een zanger in de winkel. Hoewel het vanwege het ontzettend warme weer die dag relatief rustig was, heerste er toch een heel sfeervolle reuring.'

Hoe heb je de jury overtuigd?

'We zaten in de YA-hoek. Daar heb ik goed mijn visie en toekomstplannen uit de doeken kunnen doen. Ik wil graag voor de mensen die niet zoveel met boeken hebben een plek scheppen waar ze graag naartoe komen, bijvoorbeeld door een van de andere dingen die Van der Meer te bieden heeft: muziek, horeca. En dan stuitten ze toch op iets van hun gading.'

Het is daarom – als ik even advocaat van de duivel mag zijn – ook echt een prijs voor jou en niet voor Martha Baalbergen en Peter Blanken die tot voor zo kort aan het roer stonden?

'Dat denk ik wel. Natuurlijk is de winkel dankzij Martha en Peter geworden wat hij is. Maar het getuigt van een hoop lef om hem dan over te nemen. Je hebt iets hoog te houden. En dan doe ik dat op zo'n jonge leeftijd, in een moeizame markt voor boekhandels én met een aanstaande btw-verhoging. Martha sprak dat gisteren ook uit. Zij en Peter waren bij de uitreiking aanwezig.'

Hoe heb je na de uitreiking de prijs gevierd?

'We zijn gaan eten. En vandaag vieren we het in de winkel. Iedereen die hier een bakje koffie komt drinken, krijgt van ons gebak.'

Is er veel aanloop?

'O, zeker. Iedereen wil de bokaal zien – én de banner met uitspraken van klanten over de winkel, die je ook van de organisatie krijgt. Die staat hier erg mooi. Ondertussen begint de winkel overladen te worden met bloemen. Daar word ik altijd heel blij van. Vanmiddag komt er nog iemand van de lokale krant. Het Leidsch Dagbladkomt later langs voor een interview.'

(Eerder gepubliceerd op Boekblad.nl, 28 aug)

Ook in mei jl. sprak ik al met Nadine Mussert

Hebban en Vlogboek maken online boekenprogramma 'Boekblik' (Boekblad)

Hebban start op 3 september met het actuele boekenprogramma 'Boekblik'. Jörgen Apperloo van Vlogboek maakt de filmpjes van drie tot vijf minuten.

Boekblik besteedt aandacht aan de boekenactualiteit: nieuwe titels, evenementen en nieuwe boekverfilmingen of toneelbewerkingen. Het programma wil kijkers attenderen op titels en activiteiten die ze niet mogen missen en zet in elke aflevering een auteur of fenomeen in de spotlight. Het eerste seizoen bestaat uit acht afleveringen die om de twee weken worden gepubliceerd. 

Het initiatief voor Boekblik ligt bij Apperloo, die al sinds 2014 boeken bespreekt op het kanaal Vlogboek. 'Ik volg zelf een aantal Youtube-kanalen waarin de nieuwe films worden aangekondigd en besproken. Zoiets mis ik als het over boeken gaat. Er zijn wel allerlei sites die boekennieuws brengen, maar omdat we naar een Youtube-maatschappij gaan, kan het niet anders of er moet ook vraag zijn naar filmpjes met boekennieuws.'

Omdat Apperloo een dergelijk programma niet kan maken zonder steun van een redactie, zocht hij contact met Hebban – de community waarvoor de boekvlogger sinds vorig jaar geregeld themavideo's produceert. 'Hebban heeft de overzichten met nieuwe titels en boekverfilmingen gewoon liggen. Ik niet. Wij gaan in overleg bespreken waar we aandacht aan besteden.'

Apperloo krijgt wel de vrijheid om zijn eigen stempel op Boekblik te drukken. 'Zij zijn van de feelgood, young adult, community. Ik ben scherper. Ik ben meer geneigd buiten de lijntjes te kleuren. Dat kan nog steeds. Ik eindig daarom iedere aflevering met iets grappigs, waarin ik een schrijver of de literatuur op de hak neem. Een beetje zoals Lucky TV: aanhakend op de actualiteit en toch er geheel los van staand. Maar dan niet zo flauw.'

De nieuwe activiteit gaat enigszins ten koste van Vlogboek, dat momenteel 1.171 abonnees heeft. Apperloo is van plan de wekelijkse frequentie terug te brengen tot om de week, al hangt dat uiteindelijk af hoeveel tijd de productie van Boekblik hem daadwerkelijk kost. Omdat de eerste aflevering nog niet is voltooid, weet hij dat niet. Het nieuwe programma betekent echter niet dat zijn enthousiasme voor zijn Youtube-kanaal is verflauwd.

'Ik heb nog genoeg ideeën', zegt hij. 'Vlogboek is ook langzaam geëvolueerd van alleen boekbesprekingen naar meer essayistische filmpjes. Dat is een vorm die mij goed ligt. En het aantal abonnees blijft groeien. Er zijn nog steeds mensen die het ontdekken en mij voeden met hun enthousiasme. Zo bekeken is Boekblik ook pr voor Vlogboek, al kom ik daar minder prominent in beeld door het gebruik van ander beeldmateriaal en werk van een illustrator.'

Anders dan verwacht bij de conceptie verschijnt Boekblik te midden van een kleine hausse aan boekenprogramma's op de reguliere televisie. Momenteel is Matthijs van Nieuwkerks Moby Dick te zien, volgende maand volgt Stine boekt sterren. Apperloo is enthousiast over het eerste programma, waarvan hij wegens vakantie slechts een aflevering heeft gezien (van de drie die inmiddels zijn uitgezonden). 

'Een fijn programma, waarin tenminste normaal gedaan wordt over lezen. Vanwege de discussies over ontlezing in de toon vaak: wat is het toch bijzonder om een boek te kunnen lezen. In Moby Dick niet. Er wordt gewoon gepraat over boeken die iemand heeft gelezen. Het laat toch zien dat het mogelijk is op de reguliere tv iets met boeken te doen. Want hoe meer boeken-tv, hoe beter. Ik hoop daar nu mijn steentje aan te kunnen bijdragen.'

(Eerder gepubliceerd op Boekblad.nl, 24 aug)

Zie hier de teaser van Boekblik. Vlogboek is hier terug te vinden.

Interview Sander Knol (Xander Uitgevers) over het succes van Lucinda Riley (Boekblad)

De zeven zussen van Lucinda Riley steeg deze week naar de eerste plaats van de Bestseller 60. Wordt de zevendelige serie de nieuwe megaseller à la Harry Potter, Dan Brown en Kluun? Uitgever Sander Knol van Xander Uitgevers verwacht dit jaar te eindigen op een kwart miljoen verkochte exemplaren.

Hoe hebben jullie de nummer 1-notering gevierd?

'Het moment dat ik het hoorde was heel mooi. Ik was echt ontroerd. Zes jaar geleden zijn we deze uitgeverij begonnen en dat dan dit je toevalt. Dat was zó gaaf. Uiteraard hebben we meteen een fles opengetrokken. Daarna hebben we het eigenlijk elke dag gevierd. Donderdag aten we taart met de mensen van Karakter – de uitgeverij waarmee wij nauw samenwerken voor onder andere de boekhouding en waarvan de eigenaren ook mede-aandeelhouder van Xander zijn.'

Hoe reageerde Lucinda Riley?

'Die hebben we meteen gecontacteerd. Zij stuurde daarop een dierbare mail, waarin ze zei dat het ongelofelijk is dat we haar boek in zo'n korte tijd – het eerste deel verscheen elf maanden geleden – zo ver hebben weten te brengen. Het is altijd leuk om met succesvolle auteurs te werken, maar het is nog leuker om met blije auteurs te werken.'

Had je het desalniettemin verwacht? Het boek is al maanden aan een opmars bezig.

'Ja en nee. Ik had vanaf het begin af aan het gevoel dat alles klopte aan dit boek. De opzet, hoe is het geschreven: als je een deel hebt gelezen, móét je gewoon verder. En dat hebben we ondersteund met veel marketing, online en in de winkel. In de eerste vier maanden verkochten we toen 10.000 exemplaren, papier en digitaal bij elkaar opgeteld. In dit jaar tot nu toe 60.000 exemplaren. Halverwege het voorjaar hebben we de prijs verlaagd van 19,99 naar 12,50 euro en kwam het boek voor het eerst in de Bestseller 60. De prijsverlaging bleek een enorme aanjager voor veel mensen die het anders te veel geld vonden voor een nieuwe auteur om toch in te stappen...'

Toch zal niet iedere boekverkoper daar blij mee zijn geweest.

'Dat gaf natuurlijk discussie. De boekhandel wil een maximale kassa-aanslag, maar ik was ervan overtuigd dat door de prijsverlaging nog meer mensen alle andere delen zouden willen lezen. En die kosten nog steeds 19,99 euro.'

Waarom was je toch niet zeker dat het boek de nummer 1 zou halen?

'Het sterke veld. Paolo Cognetti en Murat Isik die maar blijven doorlopen. Karin Slaughter die heel groot is. Dan Brown, die dankzij de midprice weer heel sterk is. Dat zijn nogal kanonnen. Dat we daar nu overheen wippen, vind ik een prestatie.'

Minstens zo bijzonder is dat Parel, het vierde deel, officieel nog niet was verschenen en toch op 13 binnenkwam.

'We hebben de verschijning een dag vervroegd omdat we het eerder konden uitleveren. Sommige partijen konden het daarom zaterdag al verkopen. Lezers speelden daarbij een grote rol, die ons lieten weten niet te kunnen wachten. De zeven zussen is ook een typisch winkelboek, geen pr-boek. In de winkel gebeurt het. Omdat boekhandelaren, die we veel leesexemplaren hebben gegeven, en de consument het hebben gelezen, is het gaan lopen. De marketing is deze week echt op gang gekomen, nadat in de weken voorafgaand aan verschijnen online en in winkels intensieve teaser-campagnes hebben gedraaid.'

Is dat nog nodig?

'Absoluut. Het is een terechte vraag: wat is de rol van de uitgever nog als een boek eenmaal zó hard loopt? Toch kun je bepaald niet achterover leunen. We hebben intensief contact met afnemers, voor wie we – nu er een nieuw deel is – nieuw pos-materiaal maken. Met de drukkers ook. Maandag stonden alle delen in herdruk en wachtten we op 45.000 exemplaren. Zulke aantallen vereisen veel aandacht om ervoor te zorgen dat er geen dag is waarop we niet kunnen leveren, zoals het geval was. En dan krijgen we nog veel reacties van lezers, die we doorgeleiden.'

Dus hoeveel uur ben je de afgelopen week met Lucinda Riley bezig geweest?

'Héél veel. Tegelijk is dat ook het gevaar. Je moet niet laten overspoelen door zo'n succes. We hebben nog meer auteurs voor wiens werk wij verantwoordelijk zijn, zoals Kiki van Dijk die vorig jaar niet, maar dit jaar wel de Bestseller 60 heeft gehaald en met elk boek beter verkoopt. Er verschijnen in het najaar nieuwe titels, we zijn al vrij gedetailleerd bezig met de voorjaar- en zomeraanbieding van 2019. We moeten nieuwe titels acquireren. Dat moet ook allemaal doorgaan. Gelukkig gebeurt dat ook.'

Betekent dat: nieuwe mensen aannemen?

'Nee. We zijn met een relatief klein team: vier vaste mensen plus twee stagiairs. Op de drukste dagen zijn we hier met zijn zevenen. Daar redden we het mee. Het kwam wel goed uit dat iedereen zijn vakantie al heeft gehad en dat we deze maand, als alle agenten met vakantie zijn, minder aandacht aan acquisitie hoeven te besteden.'

Ik kan me wel voorstellen dat een dergelijk succes als Xander nu heeft het op termijn mogelijk maakt om flink te groeien.

'De inkomsten zijn natuurlijk fijn. Maar: vooral voor de financiële basis. Een relatief nieuwe uitgeverij zit bedrijfseconomisch toch anders in elkaar dan een uitgeverij die al decennia bestaat. Ik heb ook niet de behoefte om vier keer zo groot te worden. Xander is opgezet vanuit het idee om met een beperkt team en een beperkte productie van ongeveer zestig nieuwe titels per jaar toch een heel gevarieerd aanbod te brengen. Daar voel ik me senang bij: het is behapbaar en geeft me veel plezier. Ik wil deze formule niet loslaten.'

Wordt Lucinda Riley hét succes uit je carrière?

'Ik ben in het verleden ook succesvol geweest, hoor. De Celestijnse belofte van James Redfield. Dat verkocht begin jaren 1990 iets in de orde van 750.000 exemplaren. En met Lucinda Carrington, het eerste succes van Xander, zijn we ruim boven de 150.000 exemplaren gekomen. Van Wilbur Smith en Jodi Ellen Malpas toppen we ruim de 100.000 en met Kiki van Dijk zitten we bij elkaar al boven de 75.000 exemplaren. En die 55.000 David Bowie-catalogi in 2015 was toch ook wel een record voor een prachtig maar duur vier-kleurenboek.'

Maar dat haalt het toch niet bij Riley? Volgens mij heeft De zeven zusters de potentie om, alle delen bij elkaar, de twee miljoen te halen.

'Tja. Ik heb het gevoel dat alles klopt, zei ik al. En we staan nog aan het begin. Misschien doet dit boek in vrouwenfictie wat De Da Vinci Code in thrillers deed. Op een gegeven moment ga je door een grens en bereik je de mensen die weinig lezen – en daar zijn er nogal veel van. Ik denk dat we dit jaar het kwart miljoen halen, maar wat daarna gebeurt? We gaan het zien.'

Ga je daar deze zondag over fantaseren?

'God, nee. Ik ga maar eens paardrijden, denk ik. Ideaal om tot rust te komen.'

(Eerder gepubliceerd op Boekblad.nl, 19 aug)

Zie ook:

- Xander bedankt boekhandel voor succes met 'De zeven zussen'

A.W. Bruna lanceert thrillerabonnement voor debuten (Boekblad)

Nieuw bij A.W. Bruna: een thrillerabonnement. De uitgeverij hoopt hiermee de fanbase van debutanten te vergroten.

Het abonnement kost 60 euro per jaar. De abonnees krijgen daarvoor, verspreid over het jaar, vier keer per jaar enkele dagen voor verschijnen een nieuwe thriller gratis thuisbezorgd – 'uitgekozen door de vakkundige redactie van A.W. Bruna', zoals de uitgeverij het abonnement aanprijst. Ook krijgen ze toegang tot een besloten Facebook-community. De eerste thriller wordt in september/oktober verstuurd. 

'Het is steeds moeilijker om lezers te vinden voor debutanten', legt uitgever Steven Maat de beweegredenen uit. 'Je moet daarom steeds innovatiever worden om ze te bereiken. Dit is een manier. We hopen dat als iemand van het eerste boek heeft genoten, hij bij het volgende boek toch sneller denkt: die wil ik ook lezen. Door onze reputatie als thrilleruitgever kunnen wij een bepaalde kwaliteit garanderen.'

A.W. Bruna wil in de eerste plaats auteurs uitgeven, vervolgt Maat. Niet zomaar een reeks thrillers. 'En dan is het zaak om een relatie op te bouwen tussen de auteur en zijn lezers. Om nieuwe fans voor hem of haar te creëren. We komen nu al toch aan zo'n vier debuten per jaar, dus we hoeven ook niet het acquisitiebeleid te veranderen - en bijvoorbeeld thrillers aan te kopen om het abonnement vol te krijgen, terwijl we die niet goed genoeg vinden.' 

Abonnees hebben een licht financieel voordeel ten opzichte van de winkelprijs. Zij betalen feitelijk 15 euro per thriller. 'Maar daar gaat het niet om', benadrukt Maat. 'Uit het onderzoek dat we onder het publiek hebben gedaan, blijkt dat mensen vooral de verrassing waarderen. Zij krijgen gegarandeerd als eerste een nieuwe auteur die misschien wel hun nieuwe favoriet wordt.'

A.W. Bruna promoot het abonnement vooral online via de geijkte sociale media. De eerste resultaten zijn na ongeveer anderhalve week 'zeer veelbelovend', zegt Maat, die daar geen verdere details over geeft.

(Eerder gepubliceerd op Boekblad.nl, 21 aug)

Kosmos Uitgevers scoort met Fortnite-boeken (Boekblad)

Zo snel mogelijk de best beschikbare titel op de markt brengen. Dat is het geheim van het succes dat Kosmos Uitgevers momenteel heeft met de Fortnite-boeken van Jason R. Rich.

Het gebeurt steeds vaker dat boeken gebaseerd op games de Bestseller 60 halen. Juniorpress (het tegenwoordige Meis & Maas) scoorde in 2014 al een hit met een Minecraft-titel, drie jaar later stond Minecraft. Alles over creative drie weken in de bestsellerlijst. Karakter had in 2016 tot nu toe de grootste hit met een 'game-boek': Pokémon Go stond vier weken in de lijst, met als hoogste notering nummer 19.

Dus Bart Bulsing, product manager reizen en algemene non-fictie van Kosmos, had alle reden om de tip van zijn collega Melanie Zwartjes series te nemen. In de wereld van haar jonge tienerzoon was Fortnite enorm populair – een third-person shooter die sinds juli 2017 live is. Kon hij daar iets mee? 'Ongeveer tegelijkertijd kregen we ook een manuscript aangeboden', vertelt Bulsing. 'Samen met acquirerend redacteur Marieke Woortman zijn we gaan zitten met marketing & sales, die eveneens mogelijkheden zag.'

Na een zoektocht van Woortman viel de keuze op de Fortnite Battle Royale-boeken van Jason R. Rich. 'Het was de combinatie van kwaliteit en de snelheid waarmee we een boek kunnen brengen. Het 100% onofficiële handboek vonden we ook goed, maar die verschijnt pas in oktober – nu bij Meis & Maas overigens. Fortnite is nú populair, dus je moet nú een boek brengen. Je weet nooit hoe lang zoiets doorgaat. En we wilden graag nog profiteren van de vakantieperiode; een heel goede periode voor deze doelgroep.'

De kwaliteit zat hem vooral in het feit dat de titels van Rich in kleur zijn. Bulsing wilde geen zwart-wit-uitgave. De uitgever die het spel voor de aankoop van het boek meerdere keren gespeeld heeft, kan niet zeggen dat deze auteur de beste tips en trucs geeft. 'Ieder boek heeft zijn eigen insteek, maar inhoudelijk is er best veel overlap. Ook het derde boek is net weer anders: Fortnite Battle Royale – Hoe overleef je het eiland, dat half oktober op de markt komt.'

Kosmos Uitgevers sloot begin juli de contracten. Zodra de files er waren, gingen meerdere vertalers aan de slag en al op 1 augustus lagen de twee titels in een oplage van 7500 exemplaren in de markt. 'We hebben de prijs met 8,99 euro schappelijk gehouden, omdat het echt een impulsaankoop is. Dan haal je de ouders, die nog altijd graag boeken aan hun kinderen willen blijven aanbieden, over om een boek te kopen dat aansluit bij de beleveniswereld van hun kinderen.'

Anders dan je misschien zou denken, ligt het leeuwendeel van de oplage bij de fysieke boekhandel. Bulsing: 'Voor de speelgoedbranche is het toch een wat lastige titel. Zelfstandige winkels hebben het wel ingekocht, maar ketens vinden het lastig om met een voor hun nieuwe leverancier te werken. Intertoys is bijvoorbeeld heel licht ingestapt. En omdat het een impulsaankoop is, doet de fysieke boekhandel het beter dan internet.'

Inmiddels staat Fortnite Battle Royale – Hoe word je een pro op 25 van de Bestsellerlijst, gestegen van 41. Fortnite Battle Royale – Hoe word je #1 kwam vorige week nieuw binnen op 34. Dit komt neer op momenteel tien- à elfduizend verkochte exemplaren per titel. Een mooi succes, vindt Bulsing. 'Zowel de inkoop als de doorverkoop is erg goed. Ook in België doen de boeken het goed. Dat is lang niet altijd zo, dat dit soort hypes populair zijn in Nederland én België.'

Behalve Kosmos Uitgevers en Meis & Maas zijn ook andere uitgevers ingesprongen op de Fortnite-rage. Karakter heeft Fortnite. De ultieme ongeautoriseerde strategiegids van Grant Turner op de markt gebracht. Van Holkema & Warendorf is met Fortnite. Hoe word je de beste speler gekomen en publiceert in september Gevangen in Battle Royale 1 - Fortnite - Het spel begint van Devin Hunter.

(Eerder gepubliceerd op Boekblad.nl, 20 aug)

Interview Maarten Asscher: Het Alfabet van Asscher (Boekblad)

Na decennia als uitgever, kunstambtenaar en boekhandelaar heeft Maarten Asscher onlangs afscheid genomen van het boekenvak. Ter gelegenheid van zijn recente afscheid geeft hij zijn visie – van de A en B van Athenaeum Boekhandel tot het hele XYZ van het boekenvak.

Amsterdam

Utrecht mag Wereldboekenstad zijn geworden, Amsterdam is de enige stad waar een academisch-culturele boekhandel als Athenaeum kan bestaan. De combinatie van universiteit, historisch centrum, cultuurtoerisme en dichtheid aan musea en andere culturele instellingen zorgt voor een evenwicht waarbinnen deze boekhandel kan floreren. Dat heb je nergens in Nederland op deze schaal. Dat is echter niet iets om je verheven over te voelen. Dat schept juist de verplichting om daar ontzettend zuinig op te zijn. Dat evenwicht kan namelijk ook verstoord worden, door massatoerisme bijvoorbeeld. Het Spui is een boekenplein, maar ook hier rukt de patat- en colaverpaupering op. Het pand van De Amsterdamse Kinderboekhandel om de hoek is nu een chocoladewinkel geworden. De politiek kan er alerter op zijn, maar ook ondernemers en bewoners moet zelf zorgen dat het hier geen Zaanse Schans wordt.

Big Data

Zou big data een uitgever werkelijk helpen om te weten welke nieuwe schrijvers hij moet publiceren of hoe hij een schrijversloopbaan moet coachen? Big data kan daarin hoogstens een hulpmiddel zijn, waarvoor het vak bovendien alleen collectief instrumenten kan ontwikkelen. Geen enkel individueel bedrijf heeft daarvoor de investeringsruimte. Het idee dat je een 'bestseller predictor' kan ontwikkelen, vind ik tamelijk amateuristische borrelpraat van een buitenstaander. Het begint er al mee dat een bestseller voor iedere uitgever anders is, want afhankelijk van wat voor bedrijf je wil zijn. Voor een Autorenverlagals Cossee, die schrijvers ruimte geeft om zich te ontwikkelen, is het iets anders dan een A.W. Bruna, die op veel kortere termijn geld met boeken wil verdienen.

[Een reactie (min of meer hierop) van mij: hier]

Collectiviteit

Het is jammer dat collectiviteit zo'n ouderwetse reputatie heeft. Het roept het nostalgische beeld op van heren die onder elkaar alles afdekken. Collectiviteit is juist een tijdloos en onderscheidend karakter van het vak, dat hoognodig een eigentijdse status moet krijgen. Dat kan wellicht door te beseffen dat het niet meer gaat om instituties, hoewel een lightweight pr-bureau als de CPNB nog altijd een geweldige instelling is, maar om gezamenlijk dingen ontwikkelen die bedrijven individueel niet kunnen realiseren. Een bescheiden voorbeeld zou een reserveringssysteem zijn dat alle boekhandels kunnen gebruiken voor hun publieksactiviteiten. Door klanten ook een kleine reserverings-fee te vragen, kun je de ontwikkelkosten gemakkelijk terugverdienen.

De Wereld Draait Door

De manier van denken in Hilversum en in de wereld van de literatuur zijn heel anders. De kans is dus verwaarloosbaar dat er nieuwe formats voor tv-programma's over boeken worden gemaakt. Tegen die achtergrond moeten we koesteren dat De Wereld Draait Doornaast VPRO's Boekenstructureel aandacht aan literatuur besteedt, al is niet meer dan tien minuten per maand. Het effect is nu eenmaal groot. Dat weet ik al sinds ik als uitgever opeens twee herdrukken van Papillon van Henri Charrière kon opleggen omdat Gordon op tv zei dat dit het enige boek was waarbij hij had gehuild. DWDD draagt tegelijkertijd bij aan de emancipatie van boekverkopers. In de jaren vijftig waren dat nog meneren in stofjassen of dames in de provincie, nu worden ze steeds meer gezien als kosmopolitische jonge professionals die overtuigend over literatuur kunnen praten. Dat biedt ook de vele academici die in de boekhandel werken perspectief. Zij kunnen zelden doorgroeien naar managementfuncties, maar zij kunnen wel hun kennis en creativiteit inhoudelijk kwijt - door het gesprek over literatuur aan te gaan tijdens lezingen, leesclubs etcetera.

ECI

Ook al het het tegenwoordig Bookspot, het blijft dezelfde formule als de ECI, en het is onbegrijpelijk dat het nog steeds bestaat. Het idee dat je mensen een beperkte keuze geeft in wat ze lezen in ruil voor 20% korting. Het geheim van de leescultuur is juist de onbeperkte zee aan mogelijkheden, waarin je geloodst wordt door professionele informatie van recensenten, boekhandelaren, word of mouth-aanbevelingen. Mensen willen geen beperkingen, zeker niet zolang boeken niet te duur zijn. En dat zijn ze niet in Nederland. Bookspot wil wel een community starten, maar dat lukt alleen op basis van inhoudelijke argumenten, terwijl je aan hun indeling kunt zien dat die is gemaakt door mensen die zelf niet van lezen houden, maar een soort algoritme hanteren.

Financiële gezondheid

De markt is nu drie jaar achter elkaar gegroeid. Het vak is zich dus aan het herstellen van de crisis, maar voor echte financiële gezondheid maakt het weinig uit. Die is in wezen altijd precair. Kijk maar naar concerns: van BGN/Selexyz en Libridis tot nu Shared Stories en Standaard Uitgeverij – het is er altijd roerig. Dat komt omdat de marges in boekenbedrijven nu eenmaal gering zijn. Een belangrijkere graadmeter voor de gezondheid van het vak vind ik dan ook hoe het met de creativiteit gaat. Dat is de werkelijke rijkdom van het vak. Zolang er elke dag weer nieuwe dingen worden bedacht blijft het vak overeind. Dan blijft het ook nieuwe mensen aantrekken. Waarom gingen de jongens van Das Mag niet apps of tv-programma's ontwikkelen? Omdat ze zagen dat het boekenvak een geweldig lanceerplatform is voor nieuwe dingen.

Oscar van Gelderen

In het begin van zijn carrière was hij een ongeleid projectiel. Maar hij is gerijpt en heeft de context gevonden waarbinnen hij goed kan werken en maakt nu interessante, veelzijdige keuzes. Hij geeft in alle genres uit, ook shittygenres als true crime, maar dan wel iets bijzonders, zoals Astrid Holleeder. Hij is ook niet bang om origineel te zijn, door bijvoorbeeld de Argentijnse klassieker Zamavan Antonio di Benedetto uit 1956 te vertalen – waarvoor ik het voorwoord schreef. Uiteindelijk wordt een uitgever in zijn necrologie beoordeeld op welke echt belangrijke auteurs hij publiceerde. Dat is bij hem alleszins respectabel: Meir Shalev, John Williams, Eduardo Mendoza, Dave Eggers.

Hebban

Hebban is een met zorg opgezette en actieve webcommunity voor lezers, maar het zou wat inhoudelijker mogen. Het zit bijzonder slim in elkaar, met al die lijstjes, challenges, beoordelingen en tips per genre, maar het meeste is user-generated contentvan wisselende kwaliteit, die bovendien hoofdzakelijk uitmondt in sterren-beoordelingen. In plaats van veel onbekende recensenten zouden ze meer schrijvers aan het woord kunnen laten of scherper bepaalde voorkeurstitels kunnen kiezen. Nu ben je als gebruiker heel intensief bezig met navigeren en zoeken, en is de inhoudelijke opbrengst in termen van ideeën en aanbevelingen betrekkelijk gering.

Internetboekhandels

Iedere fysieke boekhandel moet goed op internet aanwezig zijn. Goed betekent: technisch functioneert alles, de service is in orde én de site straalt een echte identiteit uit, net als de fysieke winkel. Een literaire boekhandel moet dus een webwinkel hebben die inhoudelijk de moeite waard is en evengoed met klanten het gesprek aangaat. Helaas gaan nog te veel mensen naar Bol, omdat ze niet weten dat hun eigen boekhandel een even schitterende site heeft – want gebruikmakend van dezelfde fulfillment van CB. Daar zit nog heel veel groeipotentieel. Ook voor Athenaeum, hoewel onze omzet na verbouwing van de webwinkel in twee jaar tijd al is verdubbeld. Internet is nu goed voor ruim een derde van de omzet.

Jammer

Ik hou erg van de zandbakmentaliteit. Werk spelenderwijs. Soms lukt het, zoals Spui25, dat begon als een avondje over humor tijdens een Boekenweek en nu een heel belangrijk activiteitencentrum voor Athenaeum Boekhandel en heel Amsterdam is. Soms lukt het niet, zoals de kleine vestiging in het NRC-gebouw. Ik dacht dat het tot een soortgelijke hotspot zou uitgroeien, maar de krant had andere prioriteiten, dus na twee jaar stopte Athenaeum ermee. Maar ook dan hoef je geen spijt te hebben, als je ervan kunt leren. Het snel opzetten van deze winkel bleek een ervaring voor het in zes weken optuigen van het filiaal op de Roeterstraat. Echt jammer vind ik alleen dingen die je niet kunt beïnvloeden. Toen ik in 1998 merkte dat Meulenhoff, waar ik uitgever was, meevoer op een Titanic genaamd PCM, kon ik niet anders dan weggaan.

Kobo

Zo'n abonnement bij Bol is goed voor het ontwikkelen van lezen als levensstijl en het stimuleren van boekenbezit, omdat je boeken die een plaats in je leven hebben gekregen, ook fysiek een plek in je huis wil geven. Maar een fundamentele verandering van de boekencultuur? Nee. Sterker: die krijgt juist een grotere focus op de productie en verkoop van papieren boeken die er echt toe doen en een paar generaties meegaan, omdat het de wegwerpboeken en snel voorbijgaande hypes zijn die vooral digitaal worden gelezen. Een nuttige publieksfunctie van digitaal lezen is wanneer je op vakantie bent. Dankzij mijn Kindle kan ik in een dorpje in Frankrijk toch de Times Literary Supplement lezen.

[Meer Kobo: hier]

Literair agenten

Met grote vertraging krijgen ook in Nederland literaire agenten een rol. Gelukkig maar. Nu uitgeverijen, zeker concerns, steeds meer opschuiven richting marketing en promotie is het noodzakelijk dat andere professionals de rol overnemen waarvoor zij minder ruimte hebben: het acquireren en begeleiden van schrijvers tot zelfs het redigeren van teksten. Mensen als Lolies van Grunsven, Paul Sebes en Willem Bisseling doen dat heel goed. Doordat zij betere voorschotten en royalty's kunnen bedingen voor hun auteurs, zijn het in feite de uitgeverijen die hun werk betalen. Terecht. Zij outsourcen immers een deel van hun werk.

[Meer literair agenten: hier]

Das Mag

Toine Donk, die samen met Daniël van de Meer Das Mag heeft opgericht, is ooit begonnen bij het Athenaeum Nieuwscentrum. Hij heeft daar zijn zin voor het hippe kunnen scherpen. Ik ben daar trots op, want zij doen het heel goed. Dat zij weinig titels uitgeven, juich ik toe: ze concentreren zich op alles uit een titel halen wat er mogelijk in zit. Of de verhouding weinig titels en veel medewerkers op termijn houdbaar is, zal moeten blijken. Zij geven uit in het moment. Zij streven niet na om een traditie van honderd jaar te starten of hofleverancier te worden – wat dertig jaar geleden nog het hoogste goed was – maar willen steeds opnieuw verrassen. Dat past bij de huidige markt. Een uitgeverij bouwt weinig waarde meer op, omdat bijna alle boeken na een x aantal maanden weer weg zijn, en je dus steeds op nul begint.

[Meer Das Mag: hier]

Joost Nijsen

Een volhouder. Toen de successen met Joris Luyendijk, Kluun en Renate Dorrestein voor hem tegelijk kwamen, viel hij bijna in de val van schaalvergroting. Hij begon meer titels uit te geven. Gelukkig kon hij na de onvermijdelijke koersval op eigen benen door. En dat doet hij nu al twintig jaar, met nog altijd heel mooie dingen, zoals zijn serie vertaalde verhalenbundels. Ook dat hij als uitgever een stem in het vak heeft, door er hardop over na te denken in zijn columns en prospectussen, maakt hem een eigenzinnig man. Zoals alle markante uitgevers uit het verleden is hij zijn eigen type.

[Meer Nijsen: hier]

Van Oorschot

Ik ben nog altijd zeer blij dat Athenaeum mede-eigenaar van Van Oorschot is en op termijn meerderheidsaandeelhouder zal worden. Het past bij onze missie als boekhandel om het voortbestaan van een dergelijke onafhankelijke uitgeverij te garanderen, die een vergelijkbaar belang voor de boekencultuur nastreeft. De huidige uitgever Mark Pieters heeft hard gewerkt aan het achterstallig onderhoud en het openen van de poort. Hij durft ook dingen, zoals een 1440 pagina's tellend Japans epos in vertaling uitgeven. Als dat beleid succesvol blijkt, deelt de boekhandel daarin. Meer hoeft dat niet te zijn. Ik vind dat een groot verschil met de combinatie VBK en Bruna. Wat die uitgeverij en boekhandel precies met elkaar willen, is mij onduidelijk, maar het lijkt erop dat ze lezers willen vangen in een Bookchoice- of Bliyoo-model. Ik loop daar niet warm voor. 

Fabian Paagman

Hij is een echte ondernemer, die een rol in het vak wil spelen als propagandist – óók in Europa. Heel goed, al heeft hij een andere stijl. Zo'n winkel als de Paagman-winkel aan het Plein zou hier niet kunnen, met gigantische stapels thrillers en true crime vóór in de winkel. Maar misschien past dat in zo'n winkelgebied het beste. Het enige waar ik nooit iets in heb gezien zijn de Triple A-boekhandels, waar hij een belangrijk lid van is. Waarom speciale edities laten maken die buiten CB om worden geleverd voor een paar procent extra korting? Het drijft de tarieven van CB op, zodat je uiteindelijk alleen jezelf én anderen ermee treft.

[Meer Paagman: hier]

Querido Kind

Wat daar vorig jaar is gebeurd, weet ik niet precies. Maar op het moment dat, bij het vertrek van Singel Uitgeverijen uit WPG, het volwassenen- en kinderboekenfonds van Querido uit elkaar werd geknipt, stond vast: dat gaat ooit mis. Die fondsen zijn al zo lang samen, er zijn zoveel dwarsverbanden. Het zal dus ook niemand verbazen dat het onlangs weer tot een hereniging van de beide Querido's is gekomen. Zelf zie ik dat vooral als een overwinning van de creatieve menselijke factor op geschuif met business units binnen grotere concerns. 

Caroline Reeders

Zij stond hoog op het lijstje om mij op te volgen. Met haar Amsterdamse achtergrond en brede verleden in het vak is ze zeer geschikt. Ze heeft gewerkt bij uitgeverijen, boekenimporteur Van Ditmar, in krantenland en bij Mindbus. Als 52-jarige heeft ze de goede mix van rijpe ervaring en het vermogen om zich op nieuwe terreinen te begeven. Ongetwijfeld gaat ze die ruimte ook benutten. Dit voorjaar werd op het Spui een verbinding gemaakt tussen de boekhandel en het Nieuwscentrum, waardoor ook de indeling van de winkel verandert. Nu loopt iedereen daarom ongetwijfeld binnen met het idee: je kan zien dat er een nieuwe directeur zit. Ik vind dat prima.

[Meer Reeders: hier]

Scheltema

Athenaeum Boekhandel heeft de eerste verliesgevende jaren doorstaan omdat Johan Polak de verliezen aanzuiverde. Scheltema heeft de Polare-mislukking overleefd omdat Boudewijn Poelmann hetzelfde heeft gedaan. Zo zie je maar: het is goed dat mecenaat bestaat. Samen zijn de winkels de beeldbepalende boekhandels in Amsterdam, met ieder een duidelijke eigen identiteit. Ik ben blij dat Scheltema zo'n mooi boekenpaleis is geworden, al leek hun huidige locatie me aanvankelijk een ongelukkig hoekje. Toen zij een tijdje dicht waren, kreeg Athenaeum opeens klanten op het Spui die – met alle respect – plantengidsen of boeken over treinmodelbouw wilden. Daarin schuilt de verleiding om je eigen identiteit te laten verwateren en ook voor die mensen een paar planken te gaan inrichten. Voor de lange termijn is dat erg gevaarlijk.

Toekomst

Mijn essaybundel Toch zit het andersis niet voor niets op mijn laatste werkdag verschenen. Mijn vertrek markeert het begin van meer aandacht voor het schrijven. Ik heb al langer een idee voor een autobiografische roman over het huis van mijn grootouders in Engeland waar ik vroeger jaarlijks in de zomer ben geweest. Zoiets wordt niets als je dat alleen in de avonduren en af en toe een weekje vrij schrijft. Daar kan ik nu tijd voor maken. Maar alleen thuis zitten scheppen? Ik wil me graag blijven voeden door allerlei contacten. Ik blijf daarom actief in besturen, stichtingen en genootschappen. Die kan ik allemaal ook iets meer prioriteit geven.

Unieboek|Het Spectrum

Deze uitgeverij richt zich op het informeren van het brede publiek op het gebied van hobby, tuineren, wonen, vrije tijd etcetera. Op hun manier doen zij dat heel goed. Maar dit is bij uitstek het type informatie waarvan je je kunt afvragen of het boek het ideale medium blijft om dat over te brengen. Gebeurt dat niet steeds meer via televisie, speciale tijdschriften en internet? Je ziet hen steeds meer multimediale projecten opstarten, waarbij onduidelijk is wat de rol van het boek precies is. Het is daarom heel goed mogelijk dat dit over tien, twintig jaar geen uitgeverij meer is, maar een multimediale contentontwikkelaar. Excusez le mot.

VBK

VBK heeft zich indertijd overeten aan de acquisitie van ThiemeMeulenhoff. Het sprak niet vanzelf dat ze op eigen kracht konden voortbestaan. ING hielp het bedrijf. Toen de aangekondigde termijn van vijf jaar was afgelopen, gooide het zichzelf in de armen van Jansen, Vlek & Fentener van Vlissingen. Het is erg jammer dat de communicatie daarover zo mis is gegaan en er aanvankelijk werd gelogen dat deze drie geen meerderheidsaandeel zouden krijgen – al werd dat later alsnog een minderheidsaandeel. Dat heeft voor veel schade gezorgd bij Atlas Contact, ook mijn uitgeverij. Zonder vertrouwen van auteurs gaan dergelijke veranderingen niet. Daarnaast heeft het concern nu twee strategische aandeelhouders met hele eigen bedoelingen. Ik hou daarbij mijn hart vast. Jansen en Vlek zeggen Bookchoice naar 80 landen te gaan 'uitrollen'. Hoe denken ze dat te doen? Hebben ze dan wel verstand van het bedrijf, dat zó aan het Nederlandse taalgebied is verbonden? Soms is het misschien een voordeel om naast schrijver ook boekenvakker te zijn, Ik ga me in elk geval vooral op mijn roman storten. 

WPG

Toen ik in 1980 bij De Arbeiderspers begon als drukproefcorrector dacht ik: dit is hoe een concern moet zijn. Helaas hebben ze zich misrekend aan de overname van A.W. Bruna en Standaard Uitgeverij, die ze kochten op de top van de markt én op het moment dat met name Bruna extreem succesvol was. WPG werd toen afhankelijk van de bank, die hen later dwong het nodige tafelzilver te verkopen: Singel Uitgeverijen, de gebouwen. Heel treurig. Wat is er nu nog over? Wat is hun zelfbeeld op het gebied van boeken? Wat hebben De Bezige Bij, Zwijsen en A.W. Bruna gemeenschappelijk? Vooral een literaire uitgeverij kan beter onafhankelijk zijn, maar de geschiedenis van De Bezige Bij laat zich niet zomaar terugdraaien. 

Xander

Oprichter Sander Knol van Xander laat zien dat iedereen, ongeacht zijn achtergrond, in het boekenvak een eigen bedrijf kan beginnen. Je hoeft niet zoals Das Mag een jonge buitenstaander met andere ideeën te zijn. Knol was bij ECI en de Boekerij een radertje in een corporate netwerk, maar met Xander laat hij zien een echte uitgever en ondernemer te zijn, die dingen durft. Met succes. Zijn prospectus en boeken zien er goed uit. Dankzij het unieke weefsel van CB, vaste boekenprijs en CPNB kan iedereen ook in no-time een uitgeverij beginnen. Dat wil niet zeggen dat het makkelijk is, maar het is in Amerika, Groot-Brittannië of Rusland echt een stuk moeilijker.

Young Athenaeum

Twee jaar nadat Athenaeum is begonnen met young adult ben ik er nog altijd erg blij mee. De rubriek is zelfs uitgebreid: hij begint nu met boeken voor kinderen vanaf acht jaar. Het lukt goed om de verbinding te leggen tussen Literaire young adult met hoofdletter L en de rest van het assortiment, en zo nieuwe lezers te kweken. Er is overwogen om De Kinderboekhandel op de Nieuwezijds Voorburgwal over te nemen, maar het bleek niet mogelijk om een interne verbinding te maken. En de huur was met 30.000 euro per jaar voor nauwelijks 60 m2 te hoog, zeker voor een weinig kinderrijke buurt als deze. 

Ziel & zaligheid

Rijk en beroemd wordt je in deze sector niet. Het boekenvak is een behoorlijk marginale business, voor welk bedrijf je ook werkt. Je moet het doen voor de lol en inspiratie. En dat biedt het boekenvak zeker. Je hoeft je maar aan een paar spelregels te houden, die vooral te maken hebben met collectiviteit en collegialiteit. Die zijn allesbehalve benauwend. Als je de spelregels herkent – zoals vele nieuwe toetreders wel doen maar bijvoorbeeld oud-Polarebaas Paul Dumas niet deed – kun je er zoals ik makkelijk veertig jaar met ziel en zaligheid werken. Ik heb, afgezien van vijfeneenhalf jaar in het Haagse kunstbeleid, in ieder geval nooit de behoefte gevoeld om een ander vak uit te oefenen. Het heeft me van A tot Z geboeid.

(Eerder gepubliceerd in Boekblad Magazine 6, 2018)

Het vertaalbeleid van de Taalunie: Hoe vertaal je Aldi en Albert Heijn in het Russisch? (Taaluniebericht)

We kunnen alleen van Murakami, Pamuk en Ferrante genieten doordat ze perfect in het Nederlands worden vertaald. Dat is nog niet zo simpel. Het Expertisecentrum Literair Vertalen en de Taalunie zetten zich daarom al bijna twintig jaar met succes in om vertalers – uit én in het Nederlands – te professionaliseren.

Je pakt een woordenboek, zoekt de betekenis van de Franse of Russische woorden op en je hebt een vertaling. Het lijkt zo makkelijk. Niet voor niets trekt de vertaalwedstrijd die NRC Handelsblad en Bureau Verstegen & Stigter jaarlijks uitschrijven honderden deelnemers. Dit jaar waren het er 581, die in totaal 726 vertalingen maakten van gedichten.

Maar wie alleen op een woordenboek leunt, maakt hooguit een wazige Nederlandstalige reproductie van het origineel. Alsof je door een bewasemd raam staart en slechts vage contouren ziet van de echte buitenwereld. Op de Grote Vertaaldag in Utrecht, waar de winnaars onlangs werden gehuldigd en in workshops hun inzendingen bespraken, klapte een van de juryleden uit de school. Het leeuwendeel van de vertalingen was ronduit “bagger”. Waarom? Daarvoor was één woord genoeg: “Woordenboek.”

Als vertalen zo simpel was, waren er ook geen vertalers meer nodig. Vertaalcomputers zouden dan al het werk kunnen doen. Maar vijftig jaar na de eerste experimenten zijn ze nog lang niet goed genoeg, vertelde hoogleraar taal- en spraaktechnologie Antal van den Bosch tijdens zijn lezing in het centrale programma.

Iedere student vertalen heeft ooit de vertaaldriehoek van Vauquois gezien, legde hij uit. Het laagste niveau is direct vertalen: een Engelse zin wordt woord voor woord vertaald in het Nederlands. Daarboven komt een transfersysteem, waarbij ook rekening wordt gehouden met de verschillende grammaticale structuren van beide talen. Maar de droom was een interlinguasysteem. De Engelse zin wordt op zo’n abstract niveau geanalyseerd dat hij perfect wordt omgezet in het Nederlands – of welke andere taal dan ook.

“Maar dat is nooit gelukt”, zei Van den Bosch. “Ook met de nieuwste Google Translate niet. Die is goed genoeg voor veel doeleinden, maar zeker niet voor literaire vertalingen – het type vertalingen waar de hoogste eisen aan worden gesteld.”

Coördinator Gea Schelhaas van het Expertisecentrum Literair Vertalen (ELV) – dat het vertaalbeleid van de Taalunie uitvoert – vertel je daarmee niets nieuws. Een roman, gedicht of toneelstuk omzetten naar het Nederlands is verschrikkelijk moeilijk. “Je moet niet alleen de brontaal en de doeltaal perfect beheersen, je moet ook de culturele context van beide talen kennen. Een handleiding voor stofzuigers kun je een-op-een vertalen. Dat is rechttoe rechtaan. Een roman of gedicht vertalen gaat ook om interpretatie.”

Ze geeft een voorbeeld. Wie in het Nederlands zegt dat hij altijd boodschappen doet bij de Aldi of juist bij de Albert Heijn, zegt iets fundamenteels over zichzelf. Hoe zet je dat om in het Russisch als beide supermarktketens in Rusland onbekend zijn? Dat lukt je alleen goed als je de gevoelswaarde van Aldi en Albert Heijn kent. “Zo moet een vertaler een heel referentiekader hebben. Ook om kinderliedjes of een grap zó te vervangen dat ze in de doeltaal dezelfde associaties oproepen en hetzelfde effect hebben.”

Dat goed kunnen is van groot belang, vindt senior beleidsadviseur Martijn Nicolaas van de Taalunie. “Zonder literaire vertalingen heb je een beperkt zicht op de wereld. Journalisten kunnen je als correspondent ter plaatse wel vertellen wat er gebeurt in andere landen, maar literatuur laat zien hoe het is om dat mee te maken en daar te wonen. Daar kennis van kunnen nemen is essentieel in deze tijd met zoveel internationale contacten. Je zult minder angst hebben voor wat er over de grens gebeurt.”

Het hoort nadrukkelijk bij het beleid van de Taalunie om dat te ondersteunen – zowel de vertalingen in het Nederlands als de vertalingen uit het Nederlands. “Niemand wil dat het beeld van Nederland beperkt blijft tot de clichés van tulpen, molens en kaas. Of het beeld van Vlaanderen tot friet en bier”, zegt hij. “Wij willen met vertalingen, ook van kwalitatieve non-fictie en graphic novels, de volledige rijkdom van de Nederlandstalige cultuur uitdragen, zodat Nederland en Vlaanderen letterlijk toegang tot de hele wereld hebben.”

In 1995 ontwikkelde de Taalunie daarom een cursusprogramma om de professionaliteit van vertalers te vergroten. In 2001 volgde de oprichting van het ELV om dat beleid uit te voeren en verder te ontwikkelen. Dat richtte zich in eerste instantie op het opzetten van opleidingen. Er is een mentoraatsprogramma gestart, waarbij beginnende vertalers onder begeleiding van een ervaren vertaler aan hun eerste boekvertaling werken. Daarnaast is er met steun van de Taalunie een transnationale master gestart aan de KU Leuven en de Universiteit Utrecht.

Schelhaas: “We kijken daarbij steeds waar behoefte aan is. Dreigt er op termijn een tekort aan vertalers in een bepaalde taal? Of is er maar één toneelvertaler? We sluiten ook aan op het beleid van het Nederlands Letterenfonds en het Vlaams Fonds voor de Letteren, die de Nederlandstalige literatuur in het buitenland promoten. Als zij focussen op China, organiseren wij meer cursussen voor vertalers Nederlands-Chinees. En brengen we onder studenten Nederlands in China de mogelijkheid om vertaler te worden onder de aandacht.”

Dat beleid heeft goed gewerkt, verzekert ze. Er is de afgelopen jaren een duidelijke aanwas van nieuwe vertalers die steeds meer opdrachten krijgen en prijzen beginnen te winnen. Een voorbeeld is Lisa Thunnissen. Zij heeft haar vertaling van De cowboykampioen van Aura Xilonen uit het Spaans deels onder begeleiding van een mentor gemaakt, kreeg daar eerder dit jaar een nominatie voor de Filter Vertaalprijs voor – een belangrijke jaarlijkse vertaalprijs – en is nu zelf co-moderator van een online cursus Nederlands-Spaans van het ELV.

Nu er aanzienlijk meer cursussen en opleidingen zijn dan twintig jaar geleden, ook met de particuliere Vertalersvakscholen in Amsterdam en Antwerpen, richt het ELV zich meer op uitbreiding van de expertise. Er is bijvoorbeeld in Europees verband een leerlijn ontwikkeld, waardoor iedere vertaler duidelijk kan zien welke kennis of vaardigheid hij nog mist. In 2019 volgt het eerste Handboek literair vertalen. En de site van het ELV moet een verzamelpunt van kennis worden – met artikelen en een vertalersdatabase.

Het succes betekent echter niet dat er geen zorgen meer zijn. De voornaamste is het gestaag verdwijnen van talenstudies aan de universiteiten. “Vooral in Nederland”, zegt Nicolaas. “In Vlaanderen speelt dat minder. Nieuwe vertalers moeten van de universiteit komen, maar als talen niet meer worden aangeboden in het curriculum wordt dat onmogelijk gemaakt. Hoe vertaal je dan uit, zeg, het Roemeens? Via een vertaling naar het Frans of Engels. Daar gaat onherroepelijk kwaliteit verloren. Denk aan het doorfluistereffect. Ook zou het goed zijn als er op zoveel mogelijk plekken in de wereld Nederlands gestudeerd kan worden.”

De tweede zorg is de honorering. Ontvingen de winnaars van Nederland Vertaalt slechts een bos bloemen en de eer, professionele literaire vertalers krijgen ook maar 6,6 cent per woord. Dankzij de werkbeurzen van de Letterenfondsen kan daar maximaal 10,5 cent per woord bij komen. Maar weinig blijft het. Veel vertalers hebben dan ook werk ernaast. “Wij kunnen daar weinig aan doen”, zegt Schelhaas. “Wel proberen we op een studiedag vertalers ook zakelijk wijs te maken, zodat ze niet ja zeggen tegen alles wat uitgevers voorstellen.”

Al die inspanningen houden de hoop levend dat vertalers ons zulke perfecte vertalingen van Haruki Murakami, Orhan Pamuk en Elena Ferrante blijven geven dat we niet eens in de gaten hebben dat het om vertaalde boeken gaat.

Alle inzendingen van Nederland Vertaalt 2018 zijn hier te lezen. Het ELV is een partnerschap van de Taalunie, de KU Leuven en de Universiteit Utrecht, in samenwerking met het Nederlands Letterenfonds en het Vlaams Fonds voor de Letteren. Voor meer informatie: www.literairvertalen.org