De Espresso Book Machine in The American Book Center staat non-stop aan (Boekblad)

Op 25 november 2010 nam The American Book Center feestelijk een Espresso Book Machine in gebruik. Sindsdien hebben duizenden mensen via de printer en binder in één ter plaatse een boek laten maken. 'Er is een klant die Middeleeuwse Italiaanse literatuur wil hebben. Hij laat die regelmatig vanuit Google Books drukken.'

Wie maakt er eigenlijk géén gebruik van de Espresso Book Machine? Ongepubliceerde schrijvers die een uitgever voor hun werk proberen te interesseren met een gedrukt boek in plaats van een typoscript. Docenten die hun lesmateriaal in boekvorm voorschrijven voor hun leerlingen. Organisatoren die voor hun evenement een boekje in beperkte oplage willen hebben. De lijst is eindeloos.

Maria Minaya en Steven van Lijnden, die de EBM in het Amsterdamse filiaal van The American Book Center (ABC) bedienen, lopen over van anekdotes over hun klanten. 'Een keer maakte een jongen een verrassingsboekje voor zijn vriendin', zegt Van Lijnden. 'In een oplage van één. Dan blader je het even door als het geprint en gelijmd uit de machine komt. Oeps, snel weer dicht. Dat bleek heel persoonlijk.'

Ook maakte een groep van twintig studenten grafisch ontwerpen ter plekke binnen één dag een boek – met veertien verschillende omslagen. 'En weet je nog, die historicus?', zegt Minaya tegen haar collega. 'Hij had een boek over het rampjaar 1672 gepubliceerd. Dat was al veertig jaar out of print of zo. Dat wilde hij opnieuw beschikbaar maken. Zijn vrienden kochten het allemaal. Dertig, veertig exemplaren.'

Vier jaar staat de Espresso Book Machine deze maand in de zogeheten White Room op de tweede verdieping. In het voorjaar van 2011 volgde een tweede machine in het ABC-filiaal in Den Haag – een alweer iets verbeterde versie. Het gebruik ervan is gestaag gestegen naar zo'n 3000 exemplaren per jaar. Destijds zei eigenaar Lynn Kaplanian-Buller dat 5000 stuks nodig waren om winstgevend te zijn. Dat blijkt toch minder te zijn.

De EBM's die ongeveer een ton per stuk kostten en in vijf jaar worden afgeschreven, draaien 'break-even', zegt ze. Maar het gaat haar zeker niet alleen om de commerciële waarde. 'Ze brengen goodwill en traffic naar de winkels. En ze ondersteunen schrijvers, promovendi, bundelaars.' Ook zijn de mogelijkheden nog niet uitgeput. 'We zouden ook voor uitgevers advanced reader copies kunnen maken.'

Ook Van Lijnden denkt dat er nog altijd groei mogelijk is. 'Printing on demand is een concept dat nog steeds niet is ingeburgerd. En dan is pod in een winkel weer wat anders. Mensen lopen hier nog steeds verbaasd binnen: hè, een printer in de boekwinkel. En vervolgens moeten de mensen die de EBM hebben leren kennen maar net op het moment dat ze een boek willen maken aan ons denken.'

Aanvankelijk dacht The American Book Center de Amerikaanse machine vooral te zullen gebruiken om boeken sneller te kunnen leveren. Klanten zouden niet een of twee weken moeten wachten tot een boek uit de VS was bezorgd – nee, ze zouden hooguit een half uur wachten tot het uit de EBM zou beschikken. De database bevat 3,3 miljoen titels – uit het publieke domein én rechthebbend. [Zie kader.]

Natuurlijk wordt er wel uit de database geproduceerd. Maar niet in enorme aantallen: drie tot vier keer per week, schatten Minaya en Van Lijnden. 'Meestal gaat het om één exemplaar per keer. Ook drukken we wel eens een paar exemplaren van een titel voor onze eigen voorraad,' zegt Van Lijnden. 'Waarschijnlijk komt het omdat er nog te weinig uitgevers titels beschikbaar stellen voor de EBM.'

Al zijn er klanten voor wie de database niets minder dan een uitkomst is. Van Lijnden: 'We hebben ook twee klanten die heel veel romantische fictie lezen. Die willen tot zeven boeken tegelijk uit de catalogus.' Minaya: 'En er is een klant die Middeleeuwse Italiaanse literatuur wil hebben. Hij laat die regelmatig vanuit Google Books drukken. Soms heeft hij zelf een pdf bij zich.'

Van de zelf publiceerde auteurs die het leeuwendeel van de klanten uitmaakt willen maar een enkeling zijn eigen boek te koop aanbieden. De ABC-site biedt er momenteel nog geen vijftig aan. 'Hoewel het heel handig kan zijn', zegt Van Lijnden die zelf Gay and Happy: The International Guide for Gay Men via de EBM aanbiedt. 'Je kan de inhoud blijven aanpassen en zo steeds nieuwe versies maken.'

De meesten willen gewoon een boek in handen hebben – voor zichzelf of een kleine groep. De oplagen blijven dan ook klein. Honderd exemplaren of meer komt maar heel zelden voor. 'Meestal blijft het tussen de tien en twintig,' zegt Minaya. 'Dat komt omdat men boven de tien exemplaren 15 procent korting krijgt. Boven de dertig 20 procent, maar dat is dan weer te veel in één keer.'

In de winkel zie je de EBM-uitgaven dan ook weinig. Vlakbij de machine staan twee planken met uitgaven. Maar dat is meer om te laten zien wat de machine kan dan om te verkopen. Van Lijnden haalt meteen de boeken van de grafische studenten en de historicus te voorschijn. 'Uiteindelijk beslist ook de buyer van een afdeling of hij een boek inkoopt. Het moet wel bij het assortiment passen.'

Zeker de laatste maanden produceert de Espresso Book Machina tijdens openingstijden in Amsterdam bijna non-stop boeken. Klanten doen er daarom goed aan om van tevoren een afspraak te maken. 'We proberen flexibel te zijn,' zegt Minaya. 'Het is zonde als mensen voor niets komen. Als er een grote opdracht is, kan er altijd wel een exemplaar van een andere titel tussendoor.'

Van Lijnden en Minaya staan er tijdens het proces de hele tijd bij. 'Ik werk ook op de afdeling special orders,' zegt Van Lijnden. 'Daar kan ik horen als hij klaar is. Dan ga ik naar beneden om op de knop te drukken. Voor elk exemplaar moet je twee keer op een knop drukken. En je moet regelmatig controleren: ligt het boekblok nog goed? De EBM is niet compleet handwerk, maar wel ambachtelijker dan in een drukkerij.'

Beide doen meer dan alleen boeken produceren. Ze bekijken de bestanden van iedere klant en, als het niet te veel werk is, passen die zo nodig aan. 'Niet iedereen kan een cover maken,' zegt Van Lijnden. 'Dan zorgen wij dat het er goed uitziet. Of mensen maken soms beginnersfouten: zitten alle paginanummers links, wat er natuurlijk gek uitziet als je er een boek van maakt.'

Ook daarin zit een meerwaarde van hun werk, denken beiden. 'Men is blij dat ze, anders dan veel selfpublishing platforms, hier een stem horen en een gezicht zien. Wie iets vraagt, krijgt meteen antwoord,' zegt Minaya.

De klanten mogen zelf niet aan de EBM zitten. Gelukkig gebeurt dat ook weinig. Bordjes met 'staff only' en gele, Amerikaanse waarschuwingsstickers overal zijn afdoende. Het beeldscherm gaat op zwart als de twee medewerkers van hun plek zijn. Het is al moeilijk genoeg met de niet-getrainde collega’s. 'Laatst trok iemand zelf de klep open en trok zo het boekblok eruit,' zegt Minaya. 'Dat moest gerepareerd.'

Ook zonder dit soort incidenten zit er veel onderhoud aan, vindt Minaya die dankzij de EBM haar technisch kunnen heeft ontdekt. Schroefjes gaan na vier jaar loszitten. Snij-messen raken bot. De papierverzamelaar moet maandelijks opnieuw worden ingesteld. Lijm gaat overal plakken waar het niet hoort. Olie moet worden bijgevuld, water afgevoerd. Ze is er zo'n beetje dagelijks mee bezig.

'Dat technisch vermogen moet je wel in huis hebben,' vindt Minaya. 'Dat spreekt niet vanzelf als boekhandel, maar het is echt nodig. Ik ging een keer in New York naar de EBM daar kijken. Die was vies! Zo vies! Dat komt de kwaliteit niet ten goede. De machine gaat dan ook minder lang mee'.

Heel veel aan marketing voor de Espresso Book Machine doet The American Book Cen-ter niet. In het begin gebeurde dat meer. Er was de eenmalige AnyBook Award voor de beste EBM-uitgaven. Wel organiseert de winkel regelmatig Meet Your Book­-events, waar klanten hun boek kunnen voorstellen. Of Pitch Your Book Idea to a Professional Publisher. Binnenkort komt er een nieuwe flyer.

De marketing zou weer geïntensifieerd kunnen, vinden Van Lijnden en Minaya. Maar voorlopig richten de plannen zich op internationale uitbreiding. Nu al is het mogelijk om via het EBM-netwerk je boek ook elders in de wereld te laten drukken. 'Nijgh & Van Ditmar heeft een keer bij wijze van test een boek van Arnon Grunberg geüpload, dat hij daarna in New York gedrukt kon afhalen.'

Via een grossier – Kaplanian-Buller noemt liever geen naam – wordt het eind 2014 echter mogelijk om boeken bij hen in Engeland in kleur te laten drukken én ze, voorzien van ISBN, echt internationaal aan te bieden. Dus automatisch in alle webwinkels ter wereld. 'Dat is op vraag van de klant', zegt Van Lijnden. 'Maar dan zal de EBM weer aantrekkelijker zijn voor nog meer mensen.' 

KADER 1: EBM

De eerste Espresso Book Machine werd in april 2006 neergezet in Washington. Sindsdien groeit het aantal EBM's slechts langzaam. Op dit moment zijn er wereldwijd 71, waarvan de twee in ABC de enige in Europa zijn. Toch blijft de toekomst beloftevol nu ook Amerikaanse ketens als Books-A-Million en Barnes & Noble dit jaar zijn begonnen met testen.

De database bevat momenteel 3,3 miljoen titels. Hoeveel daarvan rechthebbenden zijn, maakt On Demand Books, het bedrijf achter de EBM, niet bekend. De site schermt met grote namen zoals Hachette Book Group, Simon & Schuster en The Perseus Book Group. Maar hoeveel titels zij leveren? En hoe recent die zijn?

De doorbraak wordt tegengehouden door wat CEO Dane Neller van On Demand Books in Publishers Weekly 'het kip-en-eispel' noemde. Boekhandels zijn terughoudend omdat de EBM in hun ogen onvoldoende actueel aanbod bevat. Uitgevers zijn terughoudend omdat de EBM in hun ogen op te weinig plekken staat.

KADER 2: Uitgeven in de boekhandel

De EBM is niet de enige manier waarop boekhandels boeken kunnen uitgeven. Naast de traditionele manier waarop iedere winkel ooit een (vaak regionale) uitgave produceert, is Mybesteller.com enkele jaren geleden met een automatisch uitgeefprogramma: via de boekhandel konden schrijver titels uploaden, die daarna geprint en wel in de schappen neergelegd. Zo ontstonden op het hoogtepunt enkele tientallen labels. Boekhandels zijn ermee gestopt, volgens Peter Paul van Bekkum eerder dit jaar in Boekblad omdat hun focus lag bij overleven en niet bij experimenteren. Hij is inmiddels gestopt met het actief werven van nieuwe winkels.

(Eerder gepubliceerd in Boekblad 11, 2014)

Zie ook:

- Uitgeven in eigen beheer heeft grenzen van de groei nog niet bereikt

De invloed van zetters op de literatuur

'Zoals te zien is in een met de hand geschreven vroege versie van de bundel (…) was de slotregel [van Ida Gerhardts gedicht Psychè] oorspronkelijk niet voorzien van een afsluitende punt. Zo wilde zij de eindeloosheid van het luchtruim en van de vrijheid van vlinder en ziel aanschouwelijk maken. Maar omdat in de drukproeven steeds opnieuw een punt aan de regel werd toegevoegd door een zetter die op de automatische piloot handelde of dacht dat hij een fout moest herstellen, zag Ida zich genoodzaakt af te zien van dit open einde.'
(Uit: Mieke Koenen, Dwars tegen de keer. Het leven van Ida Gerhardt, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2014)

Zou een dergelijke opgedrongen fout in het digitale tijdperk nog mogelijk zijn?

Meer naar aanleiding van de Gerhardt-biografie: hier.

Des romans français: Albertine Sarrazin, 'Het sprongbeen'

Wankelend door de vrijheid

Het leven van Albertine Sarrazin ging niet over rozen. Direct na haar geboorte in 1937 in Algerije, wordt ze afgestaan aan een kindertehuis en vervolgens, op tweejarige leeftijd, geadopteerd. Als ze zestien is, een tenger en klein meisje, vlucht ze uit een internaat en komt ze liftend aan in Parijs. Met een vriendin pleegt ze een overval en komt in de gevangenis terecht, waar ze zeven jaar moet blijven. Maar ook dan weet ze te ontsnappen, ze springt van een tien meter hoge muur en breekt daarbij haar sprongbeen (een beentje in de voet). Op dit punt begint haar autobiografische roman:

De hemel was zeker tien meter naar beneden geschoven. Ik bleef zitten, ik had geen haast. Door de klap waren de stenen waarschijnlijk gebroken, mijn rechterhand tastte rond over puin. Ik haalde adem en geleidelijk aan doofde de stilte de neerslag van de sterrenexplosie.

De lezer ziet het voor zich: een klein hoopje mens, aan de voet van een hoge muur, voor even verslagen, maar vol levenslust om weg te komen van de plek waar ze vast zat.  Ze sleept zich naar de kant van de weg een eind verder in de duisternis en wordt gevonden door Julien. ‘Ik zie het gladde blond van zijn haar, het roze oker van zijn oor en hand.’ Hij heeft een veldfles met alcohol, ze praten en roken wat voordat ze achterop zijn motor klimt.

Ik rol me op rond de starre vlam die de alcohol in mij heeft ontstoken, ik laat  mijn voet naast het wiel hangen en klamp me met twee armen vast een Juliens schouders. Een nieuwe tijd breekt aan.

Wat volgt is het verslag van het rauwe en onrustige leven dat Anne, zoals ze in de roman heet, gaat leiden. Het wordt een tijd van pijn. Pijn om haar voet waaraan ze niet geholpen wordt omdat ze niet naar de dokter durft en de pijn van het verlangen naar Julien die op onregelmatige tijden langskomt op het adres waar hij haar heeft achtergelaten, nota bene het huis van zijn moeder. Maar van de politie mag hij in dat departement niet komen, daarom zijn de bezoekjes die hij haar brengt onverwacht en ‘s nachts. Hij haalt hij haar na verloop van tijd weer weg en brengt hij haar naar een volgend adres, een voormalig bordeel terecht. Ook hier wacht ze op Julien die op pad is en zich met duistere zaakjes bezighoudt.
Anne schrijft, leest en denkt om de tijd te doden. Nu ze vrij is lijkt ze echter nog minder bewegingsruimte te hebben dan toen ze gevangen zat. Een schrijnende paradox. Handelingen, gedachtes, verlangens en herinneringen lopen door elkaar zoals dat in het echt ook gaat. Associaties komen en gaan, ze laten zich niet leiden. Als lezer zitten we in het hoofd van Anne, we horen haar monologue interieur, zien wat zij ziet, voelen wat zij voelt. De kracht van het boek zit hem in de openheid, in de gevoelens die ze dan weer in beelden weergeeft, dan weer in duidelijke taal. ‘Ik stierf met een aangenaam gekrioel in mijn slapen, zonder de binnenkomst van God te ervaren’ schrijft ze wanneer ze eindelijk in het ziekenhuis ligt om aan haar voet te worden geholpen en wordt verdoofd voor de operatie.  Ze wankelt door de vrijheid en de lezer wankelt met haar mee. Zou ze het redden?
Ze klampt zich vast aan Julien, zonder hem redt ze het zeker niet. Dan weer voelt ze zich gelukkig, als hij naast haar ligt, dan weer diep ellendig als hij weg is.

Een armzalig pakketje ben ik, kreupel, zwijgzaam, slecht gekleed en drankzuchtig. Ik klem mijn vingers om het glas: cognac, mijn warme parel, mijn kleur, mijn slaap. Julien pakt de fles en draagt die tegelijk met mij naar mijn kamer. Hij zet hem binnen handbereik;  zo dadelijk zie ik hem niet meer, zie ik tot morgenochtend helemaal niets meer.

Uiteindelijk vertrekken ze naar Parijs, de stad waar ze al die tijd naar heeft verlangd. ‘Ik snuif Parijs op, ik verstop me in haar hart, ik ben terug (…) met de puinhopen van mezelf om weer te gaan leven.’ Maar ook daar wordt ze weer ondergebracht bij iemand anders en moet ze wachten op Julien tot hij tijd en zin heeft om langs te komen. Het blijft voor Anne vallen en opstaan, maar gelukkig blijft ze steeds langer oevereind.

Een schrijvende en dichtende criminele, die zich niets lijkt aan te trekken van de regels en afspraken die in een maatschappij gelden, ze heeft haar eigen waarden en normen. Ze is niet trots op haar leven, maar wel op zichzelf. Zo is ze en daar moeten de mensen het mee doen.
De Amerikaanse zangeres Patti Smith schreef een lyrisch voorwoord. Ze herkent zich in het leven van Sarrazin, in het ‘gevangen zitten in het verwarrende drama van wachten – op de muze, op hem – (…). Sarrazin geeft zich bloot, zonder bedoeling, zonder iets te willen duiden, en daardoor laat ze de lezer onomwonden zien dat het goed is te zijn wie te bent, te vechten voor je eigen vrijheid en van het leven te maken wat er van te maken valt.

Arjen van Meijgaard

Confituur-boekhandels doen u vandaag een Michiel Hendryckx cadeau (Knack)

Het gaat goed met Confituur. Het samenwerkingsverband van zelfstandige boekhandels doet haar klanten op de derde Dag van de Onafhankelijke Boekhandel deze vrijdag een aardig boekje van Michiel Hendryckx cadeau.

  

Vijftien procent omzetstijging van hun stand op de Boekenbeurs. Goede verkopen in de winkel. Steeds meer steun van uitgevers. En een gereglementeerde boekenprijs in aantocht. De 27 aangesloten boekhandels van Confituur vieren aanstaande vrijdag de derde Dag van de Onafhankelijke Boekhandel met groeiend zelfbewustzijn. Deze keer krijgen klanten bij aankoop van minimaal 12,50 euro het sympathieke De tuin van Maigret van fotograaf, tv-maker en schrijver Michiel Hendryckx.

Hoofdpersoon van het veertig pagina's tellende, vlot geschreven boekje (oplage: 7500 exemplaren) is hoogleraar Joseph Gervais. Als hij in Parijs zijn buurtgenoot Maigret niet langer tegenkomt, achterhaalt hij diens vakantieadres in Meung-sur-Loire. Op brieven reageert Maigret niet, dus reist hij onaangekondigd naar het departement Loiret. Daar wordt Gervais zo gastvrij onthaald dat hij tegen de beroemde commissaris bij het afscheid zijn diepste wens aan Maigret durft voor te leggen.

De tuin van Maigret is vooral leuk voor wie het personage van Simenon, dat uitgeverij De Bezige Bij dit najaar groots herintroduceert, goed kent. Hoe varieert Hendryckx op diens karaktereigenschappen? Waarom? In Ceux du Grande-Café, het enige verhaal dat geheel in Meung-sur-Loire speelt, doodt de gepensioneerd commissaris de tijd met kaartspelen in het café. Bij Hendryckx tuiniert hij intensief. In de boeken heeft Maigret een overleden dochter – in dit verband goed om te weten.

Hoe goed de omzet van de onafhankelijke boekhandels in 2014 precies is, kan René van Loon niet zeggen. De oud-directeur van VBK België verricht sinds januari hand en spandiensten voor Confituur. Niet alle winkels geven hun cijfers door aan het marktonderzoeksbureau GfK. 'We willen diegene die dat niet doen, overhalen dat wel te gaan doen. Nu bekijken sommige boekverkopers hun omzet nog gevoelsmatig. Maar het gevoel is zeker dat we het beter doen dan de markt.'

De activiteiten van Confituur blijven bescheiden. Een wekelijkse boekentip in De Morgen, inmiddels drie aparte boekenkaternen in deze krant, gezamenlijke aanwezigheid op de Boekenbeurs en een enkele promotionele acties in de winkel. Meer collectieve promotie doen de winkels doen. Aan gezamenlijke commerciële afspraken waagt Confituur zich helemaal niet. De boekverkopers willen absoluut niet, zoals Colibro indertijd, verplicht worden titels op voorraad te hebben.

Wel krijgt Confituur meer en meer steun van uitgeverijen. Vooral onafhankelijke uitgeverijen als Vrijdag, Van Halewyck, Karaat en Cossee zien in dat het voortbestaan van zelfstandige boekhandels met een eigenzinnig aanbod ook in hún belang is, vertelt Van Loon. Zij steunen Confituur in natura. Zo konden klanten dit jaar Zijde van Alessandro Baricco en De voorlezer van Bernhard Schlink krijgen bij aankoop van een nieuw boek van deze auteur.

Ook grote uitgeverijen schragen Confituur met meer dan mooie woorden alleen. Onder andere Lannoo doneert het samenwerkingsverband een niet gespecifieerd bedrag om de werking te kunnen betalen. De uitgeverij werkt voor haar regionale boekenmarkten ook het liefst samen met een Confituur-winkels. En in 2015 start uitgeverij Lebowski met een Book of the Month Club, waarvan luxe uitgaves van onder meer Robert Walser en Roberto Bolaño (bijna) alleen bij Confituur zijn te krijgen.

Het beste nieuws van 2014 is evenwel, zegt Van Loon, de aankondiging van een gereglementeerde boekenprijs in het Vlaamse regeerakkoord. 'Eindelijk heeft de politiek geluisterd naar wat leeft bij de boekhandel. Eindelijk komt er een systeem waarin de boekhandel zich niet de kaas van het brood laat eten door niet-boekhandels die klanten lokken met grote kortingen op bestsellers die in de eerste plaats door de boekhandels groot zijn gemaakt.'

De belofte van de regering is echter nog niet gerealiseerd. Stuurt Confituur daarom een exemplaar van De tuin van Maigret naar Vlaams minister van cultuur Sven Gatz? Van Loon: 'Ik denk niet dat daar iemand al aan heeft gedacht. Maar dat is een goed idee. Ik ga daar gelijk werk van maken.'

(Eerder gepubliceerd op Knack.be, 10 dec)

Zie hier:

- Over het geschenk van vorig jaar (van Judith en Geert Van Istendael)

- En dat van het jaar daarvoor (van Marc Didden)

Schrijven is schrappen, kill your darlings

Mijn zoon, zo ge dichter wilt worden,

gewen uw pen om te delgen.

Hebt ge zeven woorden geschreven,

gij zult er zes met de ban slaan.

(Uit: 'Dichterspreuken I', Het sterreschip, Ida Gerhardt)

Schrijven is schrappen, zegt men kernachtig. Kill your darlings, om hedendaags te klinken. Maar je kunt deze clichés ook formuleren zoals Ida Gerhardt. Het nogal ouderwets aandoend gedicht, waarvan dit het begin is, laat zich niet makkelijk citeren als een welluidend gezegde. Toch gaat er een ongrijpbare magie van uit. Misschien wel door de strengheid: niet minder dan zes op zeven woorden dient met de ban te worden geslagen. Dus wie de pasklare schrijfwaarheid eens anders wil verwoorden, onthoude het.

PS. Ik kwam dit citaat tegen in de Gerhardt-biografie van Mieke Koenen die ik momenteel met veel plezier lees: Dwars tegen de keer. Op een zeldzaam afgewogen en genuanceerde manier brengt ze leven en werk met elkaar in een zinvol verband. En prettig geschreven bovendien.

Zie ook:

- Hoe Alice Munro een verhaal begint

- In medias res beginnen

Peter Middendorp, 'Vertrouwd voordelig'

Dankzij mijn ouders kom ik inmiddels vijfentwintig jaar regelmatig in Emmen, hoewel ik op zo'n 250 kilometer rijden woon. Elk jaar al gauw vier, vijf keer. Dus een roman over Emmen, een plek die zelden als decor is gekozen in de Nederlandstalige literatuur, daar ben ik erg nieuwsgierig naar. Zeker omdat het me altijd opvalt hoe veel nietszeggender die plaats is dan welke andere in Nederland. En hoe eh... laat ik het neutraal verwoorden: hoe anders de mensen daar zijn.

Vorige week kwam het er eindelijk van om Vertrouwd voordelig van Peter Middendorp te lezen. De treurigheid en uitzichtloosheid van het Emmer centrum die ik ook voel zonder er te zijn opgegroeid, kwam goed over. Maar ik vraag af of ik dat had gevonden als ik de beschreven winkelstraat in het centrum niet had gekend en me er dus een archetypische winkelstraat bij had voorgesteld – met een Blokker, Hema, Bart Smit, enzovoorts, zoals iedere stad die kent.

Het literair vermogen van Middendorp is uiteindelijk beperkt. Sterke beelden? Fraaie beschrijvingen? Rake typeringen? Originele aforismen? Ik heb het niet aangetroffen in Vertrouwd voordelig. Middendorp zoekt het vooral in een toon die het apathische bestaan van Vincent Hensel, zoon van de Blokker-franchisenemer, moet verwoorden. Maar het komt onvoldoende over. Als hij de tekst flink had gewied en woorden als 'wel', 'ook' en 'nog' vaker had geschrapt, was de tekst scherper geweest.

De scheldpartijen op Emmen komen door het half-gelukte stijltje vooral onmachtig over. Vergelijk dat met de standaard in de subcategorie romans over boze, wanhopige pubers: De Avonden. Gerard Reve is, anders dan Middendorp, nergens expliciet. Frits van Egters vervloekt zijn ouders of zijn milieu nooit. Als hij met zijn vader aan het ontbijt zit, wordt nooit onderstreept hoe walgelijk hij die man vindt. Dat blijkt toch wel uit de tekst. Wat heet, de afkeer walmt ervan af.

Vertrouwd voordelig zit degelijk in elkaar. Middendorp weet alle verhaallijnen mooi bij elkaar te krijgen. Om de drie belangrijkste te noemen: de ambitieuze verbouwing van de Blokker, het totale gebrek aan toekomstperspectief van Vincent die aan het begin van de ramp alweer van een school is gestuurd, en de geschiedenis van zijn voorouders die nooit uit de Drentse klei konden ontsnappen. Alles lijkt af te stevenen op een totale deceptie, maar aan het einde...

Enfin. Het is dat ik het zo bijzonder vind om eens een roman over Emmen te lezen dat ik Vertrouwd voordelig toch met enig plezier heb gelezen. Want ook dit plot beviel me niet helemaal. Het is mij té degelijk. De roman leest te veel als een afstudeerwerk van een cursus creative writing aan een Amerikaanse universiteit. Vakwerk volgens het boekje, ook in de uitwerking van wijn en Frankrijk als metafoor voor de grote wereld, maar het maakt het eindresultaat te voorspelbaar. 

De opmars van de Tolino in Vlaanderen, Duitsland en de rest van Europa (Boekblad)

Standaard Boekhandel verkoopt sinds twee weken ook de Tolino Vision 2. De Duitse e-reader is inmiddels in eigen land ten koste van Amazon marktleider in de verkoop van e-boeken geworden.

De Vlaamse boekhandelsketen koos er in juli bewust voor om alleen de Tolino Shine te voeren. 'De e-boekmarkt bestond niet in Vlaanderen. Dan wordt het alleen maar moeilijker als je met twee verschillende types de markt probeert te penetreren,' aldus directeur Geert Schotte. 'Nu de verkoop naar verwachting gaat, is het moment gekomen om – zo vlak voor de kerst – uit te breiden.'

De Shine kost bij Standaard Boekhandel 99 euro. De Vision 2, die begin oktober op de Buchmesse in Duitsland werd gelanceerd, kost 149 euro. Deze heeft meer functionaliteiten. De keten benadrukt in haar persuitingen vooral de waterdichtheid, zodat nu ook lezen in bad mogelijk is. Ook is het gebuikergemak groter en heeft de reader een unieke bladertechnologie. Daarbij heet de Vision 2 'een pak goedkoper' dan gelijkaardige alternatieven, zonder dat namen worden genoemd.

Omdat Tolino gestopt is met de Vision 1, verkoopt Standaard Boekhandel nu alle e-readers van het Duitse merk. In Nederland verkoopt Libris alleen de Shine. Sinds 10 november is die in de Libris-winkels te koop, vanaf februari ook online. Daarnaast is in Duitsland nog de tablet Tolino tab 8 te krijgen. Ook het Italiaanse Ibs.it verkoopt de Shine en de Vision 2.

In Duitsland zijn de Tolino-aanbieders inmiddels Amazon voorbijgestreefd. In het derde kwartaal had Tolino een marktaandeel van 45 procent – tegen 39 procent voor Amazon. Als je het uitsplitst naar individuele aanbieder blijft de Amerikaanse e-supermarkt wel de nummer 1. Dan heeft Thalia 20 procent, Weltbild 12 procent en andere aanbieders als Hugendubel.de en ebook.de hooguit twee tot drie procent.

Omdat klanten van Tolino-aanbieders hun e-boeken ook op andere readers kunnen lezen, zoals die van Kobo, vinden de Tolino-readers nog altijd in geringe aantallen hun weg naar gebruikers dan de verschillende Kindles van Amazon.

Overal in Europa kosten de readers van Tolino even veel als bij Standaard Boekhandel. In het thuisland is echter een prijzenoorlog uitgebroken. De Duitse winkelketen Tchibo, groot in koffie en andere gebruiksartikelen, biedt de Shine sinds vorige week tijdelijk aan voor 69,95 euro. Wie zich inschreef voor de nieuwsbrief kreeg nog eens tien euro korting. Hugendubel verlaagde daarop de prijs naar 88 euro.

(Eerder gepubliceerd op Boekblad.nl, 3 dec)

Zie ook:

- de b-reader: opschudding om een proefballon

- verkoop Kobo piekt tijdens vakantieperiode

Frank Westerman nu mede-eigenaar van Fosfor (Boekblad)

Frank Westerman is mede-eigenaar van uitgeverij Fosfor geworden. De digitale uitgever lanceert volgend jaar een vernieuwd platform voor haar specialisme: de longread.

De auteur die eerder dit jaar Moord op de boekverkoopster bij Fosfor publiceerde, investeert 15.000 euro in Fosfor. Omdat hij sympathiek tegenover het idee staat om langere journalistieke stukken digitaal te publiceren nu traditionele media ze niet meer brengen, besloot hij de opbrengst van zijn eigen longread in de uitgeverij te steken. 'Plus een extra bedrag', zegt hij in een filmpje op de site van Fosfor.

De uitgeverij was uiteraard aangenaam verrast door het aanbod. De oprichter Jeroen van Bergeijk gebruikt het geld voor de bouw van een nieuw platform voor hun digitale longreads. In oktober kreeg Fosfor al 68.925 euro van het Stimuleringsfonds voor de journalistiek om deze gestroomlijnde en technisch verbeterde' versie van het huidige platform te bouwen. De verwachte lanceringsdatum is april/mei volgend jaar.

'We hebben nu twaalf speciaal gemaakte longreads', vertelt Van Bergeijk. 'Iedere maand komt er eentje bij. Maar we hebben gemerkt dat ze per stuk verkopen moeilijk is. We hebben een aantal hits gehad, zoals Moord op de boekverkoopster met 7000 verkochte exemplaren, maar in het algemeen brengen de relatief dure longreads te weinig geld op. We willen daarom naar een lidmaatschapsmodel.' Hoeveel abonnees per maand moeten betalen, is Fosfor nog aan het uitrekenen.

Wel wordt volgend jaar het aanbod longreads flink uitgebreid door de lancering van Fosfor Classics. Dit zijn bestaande journalistieke verhalen vanaf 3000 woorden die nog steeds de moeite waard zijn. Van Bergeijk: 'Daarbij selecteren we op kwaliteit. Het wordt geen Blendle of zo. We zijn informeel met een aantal topauteurs van literaire non-fictie in gesprek [zoals deze?, md]. Als het platform live gaat, kunnen hun teksten er hopelijk meteen op.'

Een Fosfor Classic is sinds gisteren al te krijgen – tot 1 januari nog gratis ook. Dat is Alva achterna. De jacht op de hertog(in) van Alva van Frank Westerman. Om te vieren dat de auteur mede-eigenaar van de uitgeverij is geworden natuurlijk, maar ook omdat er een mooie aanleiding voor herpublicatie was. Op 20 november overleed de in Spanje zeer spraakmakende achttiende Duquesa de Alba María del Rosario Cayetana Fitz-James Stuart.

Twee jaar nadat Fosfor voor het eerst subsidie kreeg, hoopt de uitgeverij volgend jaar voor het eerst winstgevend te worden. De verkoop van inmiddels 130 e-boeken loopt 'naar verwachting', zegt Van Bergeijk. 'Dat zijn boeken die uitgeverijen hebben opgegeven. De kosten om ze te digitaliseren en aan te bieden zijn relatief laag. Heb je dat gedaan, heb je er verder geen omkijken meer naar. Daar verdienen we een beetje geld mee. Maar het gaat ons om de longreads. Die teksten, tussen boek en artikel in, is volgens ons de toekomst. Dat proberen we te bewijzen.' 

Veel concurrentie heeft Fosfor nog niet. Een jaar geleden startte het vergelijkbare Heimdall van Hub Dohmen, maar Van Bergeijk ziet vooral media als NRC Handelsblad en de Volkskrant als concurrent. 'Zij brengen hun eigen longreads, maar: gratis. Dan blijft het idee hangen dat het gratis kan. Dat is jammer. Aan de andere kant helpt het wel om de aanduiding longread nog meer ingang te laten vinden.'

(Eerder gepubliceerd op Boekblad.nl, 3 dec)

Zie ook:

- Fosfor maakt mooie start
- Frank Westerman over het veranderend uitgeefklimaat

Public Libraries 2020 Tour wijst Europarlementariërs op belang bibliotheek (Bibliotheekblad)

Met het programma Public Libraries 2020 wil de Reading & Writing Foundation (Stichting Lezen & Schrijven) de bibliotheek prominenter in beeld krijgen bij Europese politici. Dat lukt beter dan vroeger, zegt EP-lid Marietje Schaake, maar er is nog altijd een wereld te winnen.

Om te zeggen dat Europese politici het belang en het nut van de bibliotheek voor de samenleving kennen – nou, nee. Europarlementariërs zijn in hun jeugd lid van de lokale bibliotheek geweest, maar hebben zich daarna nauwelijks meer verdiept in de instelling. 'Hun bespiegelingen nu zijn nog altijd gebaseerd op hun ervaringen als kind', zegt Erik Boekesteijn van Doklab. 'De bibliotheek als uitleenfabriek, verplicht stil zijn, boetes omdat boeken nooit op tijd terug waren. Dat de bibliotheek tegenwoordig allerlei manieren heeft om terugbrengen te vergemakkelijk, om maar wat te noemen, daarvan hebben ze geen benul. Laat staan dat ze een goed idee hebben van hoe de bibliotheek bij kan dragen op gebieden als social inclusion en digital inclusion.'

Hoe verander je dat verouderde beeld? Dat is de uitdaging van de Reading & Writing Foundation, zoals Prinses Laurentiens Stichting Lezen & Schrijven in het Engels heet. Deze organisatie heeft voor drie jaar geld gekregen van de Bill & Melinda Gates Foundation om de awareness van Europese politici over bibliotheken te vergroten. Via CPNB-directeur Eppo van Nispen tot Sevenaer, oud-directeur van DOK Delft, kwamen ze terecht bij Erik Boekesteijn en Jaap van de Geer om ideeën voor het programma Public Libraries 2020 te bedenken en uit te voeren.

Library Avengers

'Wij hebben een Europese denktank opgericht', vertelt Boekesteijn. 'Ik heb die de Library Avengers genoemd – naar de Marvel-strip, ik hou wel van dat soort namen. Er zit niemand van bibliotheekverenigingen in, met uitzondering van Fiona Bradley van het IFLA, omdat die vaak hun eigen verhaal richting Europa hebben. Het zijn mensen uit het veld zelf, die weten wat er op de vloer speelt, en in hun eigen bibliotheek lokaal het verschil maken – mensen als Katie Pecakar (UK), Jan Holmquist (Denemarken), Jukka Pennanen (Finland), Julia Bergman (Duitsland), Ilona Kish (Stichting Lezen & Schrijven) en ikzelf. Een keer per maand overleggen we per Skype of Google Hangout.'

In mei volgend jaar worden de ideeën van de Library Avengers zichtbaar in de Europese hoofdstad. Op het plein voor het Europees Parlement zal een dag of vijf een pop-upbibliotheek worden neergezet, waar getoond wordt wat de bibliotheek zoal te bieden heeft aan diensten: 3D-printers, laptops met apps, informatie over cursussen et cetera. 'We willen het Europees Parlement met de neus op de feiten drukken'. Tegelijk verschijnt er een boek met ervaringen uit vijftien lidstaten en een foto-expositie in de straten van Brussel, waarin gebruikers kort vertellen waarom de bibliotheek voor hen belangrijk is. 'Via QR-codes in het boek kun je ook filmpjes zien die we maken.'

Het idee groeit

In september is Boekesteijn begonnen met de bezoeken aan vijftien landen. Naar iedere lidstaat neemt hij een Europarlementariër uit dat land mee en maakt hij met zijn eigen cameraman drie korte video's. In de eerste vertelt een gebruiker in twee minuten over de manier waarop de bibliotheek zijn of haar leven heeft veranderd. In de tweede vertelt de bibliothecaris over een lokaal belangrijk project. En in de derde vertelt de Europarlementariër in kwestie wat hij heeft geleerd tijdens het bezoek en hoe hij nu denkt over de manier waarop bibliotheken kunnen worden ingezet.

'Vaak zie je een Europarlementariër tijdens zo'n bezoek draaien', vertelt Boekesteijn. 'Al vertel je alleen al hoeveel mensen er jaarlijks in de bibliotheek komen. 100 miljoen per jaar in Europa. Dat is voor hen best een nieuw inzicht. En als je dan spreekt over jeugdwerkloosheid – in sommige landen een enorm probleem en dus hoog op de agenda in Europa – kun je goed laten zien hoe de bibliotheek bijdraagt aan de bestrijding ervan met online cursussen of werkzoekprojecten. Dan zie je dat ze gaan beseffen hoe nuttig de bibliotheek kan worden ingezet bij het bereiken van Europese doelstellingen op een aantal sociale thema's.'

Kennismakerij

Drie bezoeken zijn er inmiddels afgelegd tijdens de Public Libraries 2020 Tour. De Litouwer Antanas Gouga en de Duitse parlementsvoorzitter Martin Schulz gingen naar de bibliotheek in hun regio. Schulz bezocht de openbare bibliotheek in Keulen op de zogeheten 'Makersdag', waar nieuwe uitvindingen als de Occulus Rift, Google Glass en programmeerbare robots werden getoond. En de Nederlandse Marietje Schaake (D66) bezocht op 31 oktober in Tilburg de Kennismakerij van bibliotheek Midden-Brabant, de proeftuinbibliotheek in de Spoorzone.

De liberale Europarlementariër is niet onbekend met de bibliotheekwereld. Ze bezoekt regelmatig bibliotheken tijdens werkbezoeken en leest studies over de veranderende rol van bibliotheken, laat Schaake per e-mail weten. 'Toch ben ik na elk bezoek [aan een bibliotheek] weer verrast over de diversiteit aan activiteiten. Het bezoek aan de bibliotheek in Tilburg was met name interessant omdat er daar, samen met buurtbewoners, opnieuw wordt nagedacht over de rol die de bibliotheek moet vervullen. Zo een vorm van “crowdsourcing” geeft op een eigentijdse manier betekenis aan de bieb, en helpt om het een plek te maken van mensen zelf.'

Toegang tot kennis en informatie

De Public Libraries 2020 Tour vindt Schaake zeker nuttig. 'Wat mij betreft zouden meer leden van het Europees Parlement kennis moeten nemen van wat bibliotheken doen en van de functie die ze hebben in onze open samenlevingen. We horen veel klachten over de buitenproportionele rol die bedrijven spelen in het digitaliseren en vindbaar maken van informatie. Ook ik maak me zorgen over de publieke rol die het internet speelt. Toegang tot kennis en informatie moet ook in een omgeving zonder commerciële boodschappen mogelijk zijn. Ik denk dat bibliotheken een zeldzame plek zijn die dit nog waarborgen.'

En bibliotheken zijn volgens Schaake niet alleen hierom van belang. 'Verder zijn de ontmoeting tussen verschillende mensen, het bijbrengen van vaardigheden, en het online kunnen gaan, het zien van tentoonstellingen, het snuffelen in archieven allemaal interessante dingen die een bibliotheek waardevol maakt, naast het lenen van boeken of het lezen van een tijdschrift. Ook dat blijft natuurlijk leuk,' aldus Schaake.

Belangen behartigen

Ze looft de bibliotheken ook omdat ze nu actief Europese politici benaderen. 'Een van de eerste conferenties die ik bijwoonde was die van de wereldwijde organisatie van bibliotheken [de IFLA, red.]. In de eerste plaats was ik uitgenodigd om iets over auteursrechten en digitalisering te vertellen. Maar al snel ging de discussie over de zichtbaarheid of juist de onzichtbaarheid van bibliotheken in Brussel. Lobbyen heeft soms een beetje een bijsmaak, maar is niets meer dan een belang behartigen. Ik heb de bibliotheken toen van harte aangeraden om hun belangen ook bij de EU-instellingen en bij Europarlementariërs kenbaar te maken. Sindsdien heb ik veel meer gehoord van de bibliotheken, al denk ik dat er ook nog een wereld te winnen is.'

'In het Europees Parlement zitten volksvertegenwoordigers,' beantwoordt ze de vraag wat het EP de bibliotheken te bieden heeft. 'Zij vertegenwoordigen allemaal steden, regio's, dorpen en gemeenschappen waar ongetwijfeld verschillende bibliotheken gevestigd zullen zijn. Om ervoor te zorgen dat beleid wordt gemaakt dat de maatschappelijke functie van bibliotheken optimaal ondersteunt, is kennis van zaken nodig. In samenwerking tussen bibliotheken en politici kan slim beleid worden gemaakt waarbinnen bibliotheken ook in de toekomst grote toegevoegde waarde kunnen bieden in Europa.'

Beurzen

Terwijl Boekesteijn een druk programma af te werken heeft – 28 november Letland, 5 december Bulgarije, 12 december Estland – probeert Stichting Lezen & Schrijven op nog een manier de bewustwording over het belang en nut van bibliotheken te vergroten: met beurzen. In drie rondes, waarvan voor de eerste de inschrijftermijn inmiddels is verstreken, kunnen bibliotheken en bibliotheekorganisaties maximaal 15.000 euro krijgen voor een project dat de overheid (lokaal, nationaal of Europees) attendeert op de betekenis van bibliotheken voor het bereiken van de Europese doelstellingen op het gebied van social inclusion, digital inclusion en lifelong learning.
(Eerder gepubliceerd op Bibliotheekblad.nl, 24 nov)

Zie ook:

- Zo veel mogelijk handtekeningen voor vrije toegang tot digitale informatie

De nalatenschap van boekendokter Thomas Blondeau (De Standaard)

In De boekendokter bedde Roderik Six de beste literair-medische adviezen van Thomas Blondeau (1978-2013) in een doorlopend verhaal. Daardoor besef je pas goed dat het de boekendokter menens was.

U denkt aan zelfmoord, maar wil er vanaf gehouden worden. Hoe? Na enig googlen vindt u het advies dat Thomas Blondeau in augustus 2010 op Cobra.be gaf. Doe het niet, maar lees het gedicht The Laughing Heart van Charles Bukowski. Het is 'een gedicht dat niets oplost maar een klein beetje [helpt] de neus net boven de drab te houden. Een paar millimeters kunnen genoeg zijn.' Het had hem zelf ook geholpen om de twintig regels tellende tekst uit het hoofd te leren.

De romancier Blondeau – een jaar geleden, amper 35 jaar oud, plotseling overleden aan een hartslagaderbreuk – bedacht De Boekendokter een jaar of vijf geleden. Hij schreef, gekleed in een witte doktersjas, literaire medicijnen voor aan ieder die zich in zijn ouderwets dokterskabinet meldde op de Boekenbeurs of andere literaire festivals. Hij gaf op thomasblondaeu.cobra.be gerichte leesadviezen aan al die het volgens hem nodig had. Maar werd hij ook serieus genomen?

Waarschijnlijk niet. Er zijn maar heel weinig mensen die bij overgewicht, weerzin om belastingformulieren in te vullen of na een scheiding denken aan literatuur ter demping van hun leed – al helemaal niet wanneer hun pijn en twijfel zo groot is dat zelfdoding een optie is geworden. De bibliotherapie die Blondeau op internet praktiseerde, was toch niets meer dan een mooie aanleiding tot het schrijven van een prikkelende en lezenswaardige column?

Uit de pas verschenen bundeling van zijn beste recepten blijkt echter hoe serieus Blondeau zijn werk als Boekendokter nam. Dat is te danken aan Roderik Six, die de adviezen in een context plaatste. Hij schreef een bombastische in- en uitleiding waarin met veel omhaal weinig origineels wordt gezegd – sla die teksten gerust over. Maar hij bedacht ook een uitvoerig en fraai verhaal over streekgenoot en mislukte auteur Victor Watt, die door Blondeau wordt ingehuurd als assistent.

Six schetst een beeld van de schrijver als een strenge man met een licht sardonische inslag die zijn taak zeer serieus neemt. In een half-Dickensiaans, half-modern Amsterdam waar nog diligences rondrijden, ontvangt hij op zijn drukbezochte praktijk aan de chique gracht de hele dag patiënten die hij, minzaam wrijvend over zijn baard, probeert te helpen door zich zo goed mogelijk in hen in te leven. 's Nachts brengt hij studerend en schrijvend in stilte door.

Als je dán, goed uitgekiend in het verhaal, Blondeau's literair-medische adviezen herleest, denk je werkelijk: ja, die vriend bij wie de kilo's eraan blijven komen, moet ik De geheugenloper van Ron McLarty cadeau doen. Als ik geld aan de belasting overmaak, heb ik The Electric Kool-Aid Acid Test van Thomas Wolfe bij de hand. En voor mijn vrouw mij onverhoopt verlaat, haal ik alvast Leven in eenzaamheid van Petrarca in huis. Voor de zekerheid leer ik zelfs Bukowski uit mijn hoofd.

Door deze originele aanpak besef je ook hoe belangrijk Blondeau is geweest voor de promotie van bibliotherapie. In de tijd dat hij zijn praktijk opende, maakte het begrip alleen opgang in medische kring. Wie een serieus zelfhulpboek las over zijn psychische kwaal, voelde zich beter dan wanneer een huisarts hem doorverwees naar een psychotherapeut, zo bleek uit allerlei onderzoeken. Maar je beter in je vel voelen door romans of poëzie te lezen? Die goede raad hoorde je nooit.

Geïnspireerd door Blondeau zijn inmiddels meerdere boekendokters actief in het Nederlandse taalgebied – zij het dit jaar niet meer op de Boekenbeurs. De boekendok­ter is ook niet de eerste literair-medische encyclopedie. Vorig jaar verscheen De boekenapotheek van Susan Elderkin en Ella Berthoud, verbonden aan Alain de Bottons The School of Life in Londen, waarvoor ondergetekende pillen en balsems uit de Nederlandse en Vlaamse literatuur heeft aangedragen.

In essentie gaan de recepten in beide boeken uit van dezelfde principes. Of een patiënt herkent zich in een personage en wordt zo een uitweg gewezen. Wie liefdesverdriet heeft, zo suggereert Blondeau, leze een boek waarin iedereen aan de problemen des levens leidt. Of een patiënt krijgt een uitvergroting van zijn kwaal te lezen, waardoor hij in één keer wakker schrikt. Blondeau verwoordt het alleen stelliger. Hij is 'aanhanger van de methode om een probleem op te lossen door het te vergroten.'

Een nadeel van De boekendokter is wel dat Blondeau de zieke medeburgers vaak specifiek benoemt en daarbij heeft geput uit actualiteit. Jan-Luc Dehaene, Evy Gruyaert en Lernout & Hauspie – de boekendokter heeft hen allen getracht te genezen. Anderen op zoek naar verlichting zullen zelf moeten bedenken waar deze personen symbool staan. Zo moet niet alleen Evy Gruyaert Factotum van Charles Bukowksi – weer hij – lezen, maar iedereen met een 'onstuimige can do-mentaliteit'.

(Eerder gepubliceerd in De Standaard, 28 nov)

THOMAS BLONDEAU & RODERIK SIX

De boekendokter

De Bezige Bij, 240 blz., € 17,90