Interview: Tom Lanoye - verliefd op zijn verbeelding (BOEK)

Geen genre dat hij links laat liggen. Al beoefent hij ze niet meer allemaal even intensief. Tom Lanoye over de vele rollen waarin hij schittert. ‘Ik word liever afgerekend op hoge ambities dan over mijn bol geaaid omdat het best aardig is.’

I De alleskunner

‘Een kameleon vindt het normaal dat hij een kameleon is. Waarom zou ik wel moeten verklaren waarom ik een kameleon ben? Daarom kaats ik de vraag altijd terug: waarom beoefenen andere schrijvers niet alle genres? Eigenlijk is er in het Nederlandse taalgebied maar één die dat kon: Hugo Claus. Mijn absolute idool. Ook als dandy in zijn persoonlijk leven. Als agent-provocateur in het maatschappelijk leven. Ook door de middenstandsroots die ik met hem deel.

Voor mij is de basis tekst. Ik wil alle media beheersen waarvoor lezers en toehoorders tekst gebruiken. Toneel, poëzie, columns, performance, verhalen, romans, alles. Dat had ik al toen ik jong was. Misschien uit de pure overmoed als je jong bent, dacht ik dat ik alles kon. Misschien omdat ik geloofde ik het aloude adagium van mijn moeder: willen is kunnen. Al blijkt dan dat je eerst heel vaak op je bek moet gaan voor je iets wat je wilt, ook kunt.

Ik spring voortdurend van genre naar genre. Eerst heb ik twee toneelstukken voltooid: De Russen! en Bloed & rozen. Toen volgde het Boekenweekgeschenk. Nu heb ik tijd voor weer iets anders. Ik meng genres ook. In mijn toneel zit veel poëzie. Ten oorlog is geschreven in vijfvoetige jamben. Dat is poëzie. In de verzameling De meeste gedichten zijn monologen uit toneelstukken opgenomen. De dialogen in mijn proza is weer diepgaand beïnvloed door mijn ervaring met toneel.

Alles vertrekt wel vanuit het theatrale. In mijn tragikomisch universum klinkt altijd een retorische, theatrale stem. Geërfd van mijn moeder en de streek in Vlaanderen waar ik ben opgegroeid, waar iedereen gretig en grillig verhalen vertelde. Iedere schrijver moet zijn eigen stem ontdekken. Schrijven gaat niet alleen om ambacht, om de techniek die je aanscherpt door grote voorgangers te imiteren. Je moet ook je eigen ziel en adem vinden. Die twee woorden, anders kan ik het niet uitdrukken.

Al die afwisseling houdt me fris. Het geeft me het idee dat ik steeds opnieuw begin. Op mijn 53e nog steeds. Het vergt wel meer en meer organisatie. Ik heb nu al gesprekken met regisseurs over stukken die ik later ga schrijven. Zolang ik een deadline heb, lukt het me allemaal. Ik ben een absolute deadline-fucker. Helemaal als ik schrijf voor toneel. Hoe zou ik mensen die ik respecteer kunnen laten zitten? De beste regisseurs met wie ik de eer heb samen te werken?

Ideeën heb ik altijd genoeg. Ik heb een omgekeerd writersblock, ik kan me een sabbatical eenvoudig niet voorstellen. Ook als ik in een kramp schiet, ontstaat er eerder een woordendiarree dan een blokkade. Less is niet more. Ik sta nog steeds achter de tirade in Sprakeloos tegen less is more, maar ik moet er voor waken dat mijn verbeelding niet alle kanten uitschiet. Dat ik uit die veelheid enkele draden pak en mooi elkaar naai in plaats van een kluwen te veroorzaken.’

II De dichter

‘Met poëzie is het begonnen, ja. Omdat ik dat genre het hoogste inschat. Daar ben ik heel ouderwets in: poëzie is de keizerin der letteren. Ik heb er veel van geleerd. In een gedicht moet de economie van woordgebruik en de macro-economie van expressie samenkomen. En het hielp dat gedichten door hun lengte makkelijk voor te dragen zijn. Je ziet het aan sommige oude gedichten terug dat ik ze daarvoor schreef. Als gedicht vermomde grappen zijn dat.

Als ik die oude bundels teruglees, ben ik een groot fan van mezelf. In alle bescheidenheid: die persoon is intussen iemand anders. Ik zie met verbijstering hoeveel risico die koppige jonge hond nam. Sommige gedichten zijn zó voor de grap gemaakt. Voor de performance. Dan weet je dat je een stempel krijgt dat heel lang blijft hangen. Maar dat geeft niet, ik zou het nu weer zo doen. Als je een grote bek hebt als je jong bent, moet je jezelf extra bewijzen. Dat is alleen maar goed. Ik word liever afgerekend op hoge ambities dan over mijn bol geaaid omdat het best aardig is.

Die vroege gedichten waren erg gericht tegen de overdreven vormelijkheid, die hermetische esthetiek van de poëzie van die dagen. Net als Herman Brusselmans, met wie ik veel optrad, vond ik dat poëzie moest bruisen. Sommige zijn nog echt goed. Gent-Wevelgem. Of Neon - een elegisch rockgedicht. Als ik me concentreer, ken ik het misschien nog steeds van buiten. Of de hele bundel Hanestaart.

Ook op een andere manier nam ik met die gedichten risico’s. Ik wilde per se van de pen leven. Begin jaren tachtig gaven politici schrijvers nog baantjes in een bibliotheek of museum. Dan liever in cafés en restaurants aan de slag. Tot mijn 26e heb ik heel veel als kelner gewerkt. Zo heb ik bij chef-koks in de keuken gestaan. Een passie dat die chef-koks stoppen in iets dat onmiddellijk wordt opgevreten en iedereen daarna uitschijt! Heel leerzaam: het gaat niet om de eeuwigheid die je als schrijver tegen beter weten in nastreeft, maar om de passie. Passie is goed.

Ogenschijnlijk schrijf ik tegenwoordig nog maar weinig poëzie. Veel poëzie is toegepaste poëzie. Lees het kinderkoor in Bloed & rozen. Maar ik neem het mezelf kwalijk dat ik geen tijd neem voor een bundel. Ik denk: het moet vanzelf komen, maar daarvoor heb ik het te druk gekregen. Ik kan tussendoor een gedicht schrijven. Maar ik wil niet zomaar een gedicht, ik wil een sterke, afgewogen bundel.’

III De columnist

‘Was ik nu jong, had ik ongetwijfeld een blog bijgehouden. Nu maakte ik op de middelbare school een muurkrant in ons klaslokaal. Met foto’s en tekeningen. Hij werd steeds schamperder, scherper, pikanter tot hij helemaal verwijderd en verboden werd door de klasseleraar. Later deed ik als student hetzelfde in de gemeenschappelijke keuken. Een ontzettend goede leerschool is dat. Oefenen wat je gelezen hebt. In dit geval Gerrit Komrij, voor mij een van de belangrijkste literaire ontdekkingen na Claus.

Toen Johan Anthierens in 1982 met De Zwijger begon, een satirisch blad dat het maar een paar jaargangen volhield, schreef ik voor hem literaire kritieken. Met een paar makkelijke slachtoffers: Mireille Cottenjé, de zwerfhond van de Vlaamse letteren. En een paar vadermoorden: Claus. Ik weet nog dat ik - altijd tuk op theatrale effecten – de eerste kritiek als een zeer goed verzorgd poststuk eigenhandig in de bus ging doen. Het kostte me een hele dag omdat ik niet wist waar de redactie zat.

Columns zijn goed omdat ze geld in het laatje opleveren, je er naam mee kan maken, je er makkelijk mee kunt optreden en omdat je ze later nog eens kunt bundelen in een boekje. Die bundel was mijn officiële debuut: Rozegeur en maneschijn. Ze zijn ook leerzaam om te schrijven. Je moet op korte afstand heel doelgericht naar een uithaal werken die tot lachen stemt. Maar nu hoeft het voor mij niet meer. Ik ben geen zuivere columnist, heb ik gemerkt, die op afroep iedere week een mening heeft.

Ik kan het nu niet meer opbrengen een essay te schrijven. Zonde van mijn tijd, denk ik dan. Liever steek ik mijn energie in andere projecten. Als ik nog eens iets kwijt wil, misbruik ik daarvoor het interview. Samen met de interviewer doe ik veel moeite om precies te zeggen wat ik kwijt wil. Begin dit jaar heb ik in een interview uitgelegd hoe en waarom iemand als Bart De Wever [leider van de Vlaams-nationalistische N-VA, md) dit land in de verrotting laat wegzakken. Ik kreeg nu eens geen hatemails maar honderden steunbetuigingen.’

IV De toneelschrijver

‘Ik wilde voor mijn dertigste in alle genres een boek hebben uitgegeven. Het is geen toeval dat me dat met toneel niet is gelukt. De Canadese muur, in duo geschreven met Herman Brusselmans, verscheen toen ik 31 was. Toneel is van alle genres het meest technische. De opeenvolging van scènes, de opeenvolging van replieken. Er valt ook het meeste aan te leren omdat je iets schrijft wat moet rekenen op interpretatie. Je moet de subtekst van toneel onder de knie krijgen. Daarin is toneel tegengesteld aan satirische columns die nauwelijks subtekst mogen hebben. In toneel is subtekst het belangrijkste.

Als je De Canadese muur vergelijkt met De Russen! zie je het verschil. Het eerste stuk heeft veel meer regieaanwijzingen. Wie meteen een pagina nodig heeft om de beginscène te beschrijven, schrijft al geen toneel meer. In De Russen! durf ik daarentegen regieaanwijzingen te geven die niet kunnen. “Sterft en gaat af”. Halina Reijn vroeg zich lachend af hoe ze dát moest spelen. Tja, bedenk jij het maar.

Ik vind het belangrijk dat mensen toneel ook lezen – juist omdat ik alleen in een boek volledige controle heb over het eindresultaat. Het is heel bizar dat dat zo weinig gebeurt. Vraag aan mensen wie de grootste schrijver allertijden is en men zegt: Shakespeare. Een toneelschrijver. Maar vraag dan wie een stuk van hem gelezen heeft. Bijna niemand. Ik probeer die traditie nieuw leven in te blazen. Daarom was ik zo blij dat De Morgen Het Toneelhuis sponsorde om 10.000 exemplaren van Bloed & rozen te kunnen verkopen voor 5 euro. Royalty’s hoefde ik er zelf niet voor.

De tekst zelf is nooit de tekst die wordt opgevoerd. In een toneelstuk moet je dubbele dingen laten staan omdat je niet op voorhand weet welke te veel is, welke de enscenering ook duidelijk kan maken. Of de voorstelling wordt, zoals in Bloed & rozen dat volledig drieëneenhalf uur duurt, teruggebracht tot tweeëneenhalf uur omdat het in één deel moest. Maar dat geeft niet. Zolang ik maar de baas blijf over het boekje en ik bij de repetities de discussie over die allereerste voorstelling aan kan gaan.

Integendeel, samenwerking maakt toneel zo geweldig. Toneel is een soort alchimie van een aantal elementen. Dat begint al met samenstelling van de ploeg acteurs, op wiens lijf ik soms een tekst kan schrijven. Ik vind het fascinerend hoeveel je ervan blijft leren. Ook nu nog.

Daarom ga ik vaak kijken naar nieuwe ensceneringen van mijn stukken. Ook in het buitenland waar ik met mijn toneelstukken het meeste succes heb. In Duitsland heeft Mama Medea al meer ensceneringen gehad dan die eerste enscenering door Het Toneelhuis in heel Nederland is opgevoerd. Achttien, vijfentwintig, zo veel ongeveer. Het is ook vertaald in Pools, Catalaans, Afrikaans, nu ook in het Frans. Ik heb onlangs zelfs een roofdruk gekregen van een Iraanse vertaling van Mefisto for ever. Het zal daar op de zwarte markt zijn uitgegeven omdat ze dat stuk in Iran lezen als protest tegen het regime.’

V De performer

‘Zelf kan ik een tekst van buiten leren en die op de planken brengen. Dankzij mijn moeder, amateur-actrice, heb ik figurantenrollen gespeeld in stukken als Our Town van Thornton Wilder en All My Sons van Arthur Miller. In een massaspel van Reinaart de Vos op de markt in Sint-Niklaas had ik zelfs twee lijnen tekst. En in het cabarettheater De Zwarte Komedie in Antwerpen heb ik een seizoen meegedraaid. Maar echt een rol spelen... Daarvoor heb ik niet genoeg talent.

Als ik solo een bladzijde van Risjaar Modderfokker de Derde uit Ten oorlog breng, werkt dat wel. Maar in een toneelstuk slaat dat als een tang op een varken. Een rol hangt af van een kluwen aan beslissingen waarin het moet passen. Ik zou hooguit zo’n rol kunnen spelen als Grunberg laatst: als de schrijver – als zichzelf dus – in Thomas Bernhards Am Ziel. Het heeft natuurlijk ook gimmickwaarde.

Ik hou net zo van het toneeldoek, de planken, het pluche en het voordragen als van een goed verzorgd boek. Al vanaf het begin heb ik stukken als Ten oorlog of romans als “De monstertrilogie” bewerkt tot solovoorstellingen. Dit najaar toer ik met Sprakeloos langs theaters. Het is het ritueel van voordragen dat literatuur oorspronkelijk was. Met de schouwburg als een tempel zonder god, waar al het goede theater uit het verleden resoneert. Waar je samen met het publiek de tekst opnieuw schept.

Die oorspronkelijke rol van voordrachtskunst zie je nog in Zuid-Afrika. In de praise poets, die altijd, in traditionele kledij, het parlementair jaar openen. De vergadering begint al, hij zoekt de trance en zodra hij die heeft, breekt hij in. Zonder geluidsversterker, met een bijzonder stemgeluid dat als je het nadoet, binnen twee minuten je stembanden kapot maakt, herinnert hij de machthebbers aan hun nederige afkomst. Het heeft een heel sociale functie.

Stadsdichter, wat ik in 2003 was van Antwerpen, komt daar een beetje bij in de buurt. Men kijkt vaak neer op die vorm van poëzie, die populistisch kan lijken, maar als je het goed doet, krijg je superieure volkse gedichten. Mij is dat niet te min.’

VI De prozaïst

‘In de verhalenbundel Een slagerszoon met een brilletje stonden twee autobiografische en twee gefantaseerde verhalen. Ik wilde het allebei en ik ben het allebei blijven doen. “De monstertrilogie”, bestaande uit Het goddelijk monster, Zwarte Tranen en Boze Tongen, is een geplande trilogie over het imploderende België, hoewel ik ooit mijn uitgever in paniek heb opgebeld dat mijn idee voor 250 pagina’s helemaal uit de hand liep en hij me moest gerust stellen dat een trilogie net zo goed was. En nu heb ik - achteraf bekeken - ook een autobiografische trilogie geschreven.

Voor de Boekenweek worden deze drie boeken voor het eerst als één geheel uitgegeven: “De Wase Trilogie”. Hij bestaat uit Slagerszoon met een brilletje, Kartonnen dozen en Sprakeloos, over het sterven van mijn moeder – het boek waar de eerste twee naartoe lijken te werken. Het was voor een controlefreak als ik even slikken, een trilogie die uit de lucht kwam vallen.

Welke van de twee lijnen in mijn prozawerk het best blijft doorlopen, weet ik niet. Je zou zeggen: een jeugdliefde en het wegvallen van verwekkers, zeker van een moeder, zijn universele thema’s. Maar “De monstertrilogie” is nu een goed bekeken tv-serie bij de VRT. Misschien dat dat werk daarom blijft doorlopen ook al gaat het over de dioxine-crisis, Dutroux, De Bende van Nijvel, de politie-oorlog – feiten die al lang geschiedenis zijn.

Hoe dan ook telt eeuwigheidswaarde niet. Als ik een nieuwe roman heb ingepland, bekijk ik uit de ideeën die ik heb liggen waar ik goesting in heb. Wat me relevant lijkt om hier en nu te vertellen en wat ik zo kan bewerken dat het van iets particuliers iets universeels maakt, zodat een Nieuw-Zeelander de tragiek er ook van begrijpt. Al gaat het over het België van nu dat is stilgevallen. Alle grote literatuur doet dat – of dat nu uitgepuurd en abstract is als Beckett of tragikomisch en grotesk zoals Márquez of ik. Verliefd op mijn verbeelding als ik ben mag ik graag de werkelijkheid vervormen, een volkse neus opzetten.’

VII De Boekenweekgeschenkauteur

‘De eerste Vlaming sinds Hugo Claus in 1989. De vierde Vlaming tout court. Ik vind het een geweldige eer dat ik gevraagd ben het geschenk van 2012 te schrijven. Ik bewonder die traditie van het geschenk enorm. Men beseft in Nederland te weinig hoe uniek het is. Ik nam voor om mijn uiterste best te doen het voor het eerst in België verdeeld te krijgen. Als bruggenbouwer tussen Nederland en Vlaanderen die jammer genoeg zo uit elkaar zijn gegroeid. Fantastisch dat dat is gelukt.

Het geschenk is net af. De komende week ga ik er nog één keer doorheen, daarna stort ik me op het volgende project. Het is gebaseerd op een waargebeurd feit waarmee ik duidelijke verbanden met de Europese geschiedenis kan leggen. Niemand zal het geloven, maar ik heb er footage van. Ik draag het idee al sinds eind jaren tachtig mee. Voor de vereiste lengte van 22.000 tot 24.000 woorden leek het me geschikt – de eerste novelle in mijn oeuvre. En geloof het of niet, ik heb nu precies 23.979 woorden.’

(Gepubliceerd in BOEK, nr. 6, 2011)

Uitgeverij Amstel en Contact krimpen in (Knack)

De uitgeverijen Amstel (Stefan Brijs, Benno Barnard) en Contact (Dimitri Verhulst) fuseren. Daarbij gaan acht arbeidsplaatsen verloren.

De nieuwe uitgeverij gaat Atlas/Contact heten, zo maakten de uitgeverijen zojuist bekend. De fusie is nodig door de gedaalde omzet die volgens directeur Mizzi van der Pluijm niet conjunctureel maar blijvend van aard is. Atlas/Contact, onderdeel van het NDC/VBK-concern, brengt dan ook het aantal nieuwe uitgaven met circa dertig procent terug: van 360 tot 240 titels per jaar. Tegelijk investeert de uitgeverij in marketing en pr. Er komen meer marketiers, die bovendien meer tijd per titel kunnen besteden.

‘Door één sterke uitgeverij te creëren in plaats van zes kleinere en het roer op een aantal terreinen om te gooien, verwachten wij het antwoord te hebben op de uitdagingen waarvoor moderne uitgevers in de komende jaren staan,’ licht Van der Pluijm toe in het persbericht. ‘Wij zullen ervoor zorgen dat we de identiteit en kwaliteit waarborgen. Dankzij deze organisatieverandering creëren we een helder perspectief: Atlas/Contact wil de mooiste literaire uitgeverij van Nederland verder uitbouwen.’

Atlas/Contact werkt vanaf 1 januari aanstaande met drie fondslijnen: Amstel en Contact voor fictie en non-fictie, L.J. Veen voor klassiekers en Business Contact voor de zakelijke titels. Daarbij verdwijnen een aantal roemruchte namen zoals Augustus [waar in 2008 ook mijn boek Uitgeven in eigen beheer verscheen]. In 2001 ontstond deze fondslijn met veel tamtam toen Tilly Hermans met medeneming van tientallen auteurs opstapte bij J.M. Meulenhoff. Nu zal alleen nog bij bekende auteurs uit het fonds zoals Adriaan van Dis de naam in het binnenwerk staan.

De acht mensen op een totaal van 53 medewerkers die worden ontslagen of van wie het contract niet wordt verlengd, zijn voornamelijk werkzaam in ondersteunde functies zoals bureauredactie. De uitgevers blijven op hun post, zij het dat de hiërarchische verhoudingen veranderen. Zo worden Mizzi van der Pluijm voor oorspronkelijk Nederlandstalig fictie en Tom Harmsen voor vertaalde fictie de uitgevers van Atlas/Contact en wordt Tilly Hermans, weliswaar met de titel uitgever, redacteur onder hen.

De verschillende fondslijnen krijgen ieder een aparte medewerker voor marketing & sales en een aparte medewerker voor de vrije publiciteit. Zo wil Van der Pluijm laten zien dat ‘een uitgeverij ook in een dalende markt kan floreren’. De befaamde Emile Brugman, die vorig jaar afscheid nam, blijft bovendien als ‘publisher at large’ aan de uitgeverij verbonden.

De forse reorganisatie van Amstel en Contact is niet de eerste dit jaar in de literaire uitgeverij. De met name in Nederland sterk tegenvallende boekverkoop dwong WPG al eerder om uitgeverij De Arbeiderspers te ontmantelen. Non-fictietak Balans werd ondergebracht bij De Bezige Bij, De Arbeiderspers zelf fuseerde met de succesvolle thrilleruitgever A.W.Bruna. Naar verwachting zal het niet de enige maatregel zijn die de Vlaamse directeur Koen Clement van WPG neemt om het tij te keren.

Toch is er ook goed nieuws. Lannoo ontsloeg twee maanden geleden Sander Knol bij zijn Nederlandse dochterbedrijf De Boekerij Meulenhoff en draaide de reorganisatie terug die hij had ingezet. De vijf mensen die ontslag was aangezegd mochten toch blijven. En bij WPG België, waaronder Standaard Uitgeverij en Manteau vallen, verhuist De Bezige Bij Antwerpen begin volgend jaar naar een eigen pand op het Eilandje. Zo krijgt de literaire uitgeverij ruimte om te groeien.

(Gepubliceerd op Knack.be, 8 dec 2011)

Iedere week nog wordt Karel van het Reve geciteerd (Knack)

Het zevende en laatste deel van het verzameld werk van Karel van het Reve werd dinsdag feestelijk gepresenteerd in Amsterdam.

Aan fans heeft de Nederlandse essayist en ‘broer van’ nog altijd geen gebrek. Twaalf jaar na zijn dood zat debatcentrum De Rode Hoed afgeladen vol met bewonderaars. Om ieder citaat van de grootmeester dat werd voorgelezen lachten zij uitbundig – of Karel van het Reve nu sprak over de sociaal-democratische partij in de eenentwintigste eeuw, wetenschappers als Freud en Darwin of zijn eigen leven, de monkelende ironie heeft iedere tekst springlevend gehouden.

Uitgebreid prezen de verschillende sprekers Van het Reve. De opzettelijk argeloze en naïeve houding waarmee hij communisten, psychoanalisten en biologen, zonder hen rechtstreeks aan te vallen of te beledigen, in hun hemd zette. Zijn heldere logica. En natuurlijk zijn humor en elegante stijl, die Van het Reve nog steeds een van de meest gelezen essayisten maken. ‘De naam Kousbroek kom je af en toe tegen, maar Karel van het Reve wordt iedere week wel ergens geciteerd’, zei Elma Drayer, een van de drie redacteuren van het verzameld werk.

Het is ook aan de bewonderaars te danken dat het volledige oeuvre zo snel na Van het Reve’s dood al gereed is – meer dan zevenduizend pagina’s, met veertig procent nooit eerder in boekvorm gepubliceerde teksten, volledig geannoteerd en voorbeeldig bezorgd. De liefhebbers moesten wel. Het Huygens Instituut, dat de wetenschappelijk verantwoorde tekstedities maakt van de grootste Nederlandse schrijvers, had geen trek in de auteur die in 1978 de literatuurwetenschappers voor eeuwig belachelijk had gemaakt om hun holle taal.

Zoon David van het Reve somde een indrukwekkend lange lijst begunstigers op die het verzameld werk financieel steunden: van schrijvers Arnon Grunberg en Maarten ‘t Hart, die ieder 5000 euro doneerden, tot de Nederlandse staat en een handvol cultuurfondsen. En dan waren er nog de vrijwilligers. Zo’n dertig man, aangestuurd door een ook al grotendeels onbezoldigd redactieteam van drie mensen, trokken de vaak uit het hoofd geciteerde en dus foute uitspraken na, legden verschillende tekstversies naast elkaar, verbeterden de toch wel vele stijl- en spelfoutjes.

In het najaar van 2004 begon de redactie. Drie jaar geleden verscheen al het eerste deel van het verzameld werk. En nu zijn al alle delen, inclusief het zevende dat columns uit de laatste vier jaar van Van het Reve’s leven bevat, in één cassette te koop à 275 euro. Tegelijk verscheen het fotoboek Knip dan, toe dan: 130 foto’s, geselecteerd door dochter Jozien Driessen-Van het Reve en Hella Rottenberg, voorzien van passende citaten. Zoals de cassette de ‘complete Karel’ bevat, kan het fotoboek dienen als introductie op het werk.

Vraag is wel of deze uitgaven ook belangstelling wekken bij andere lezers dan de fans. Bij een nieuwe generatie bijvoorbeeld. Niemand ging daar gisteren op in. Ironisch genoeg maakte de eerste Karel van het Reve-lezing, een nieuwe initiatief om de schrijver levend te houden, duidelijk hoe twijfelachtig het is of de essayist over, zeg, twintig jaar nog zo veel geciteerd wordt. Publicist Thomas von der Dunk sprak over de grenzen van de vrijheid van meningsuiting – een actueel thema dat in Van het Reve’s tijd niet speelde. Zijn stijl mag dan wel hedendaags gebleven zijn, zijn onderwerpen vaak niet.

(Gepubliceerd op Knack, 7 dec 2011)

P.F. Thomése over echte literatuur en gemarkete literatuur

‘Waar gaat dat boek over? Pas als je dit niet kunt zeggen, gaat het ergens over.

Iedere schrijver kent het onmogelijke en onzinnige moment dat hij zijn uitgever moet uitleggen waar zijn boek over gaat. De marketingafdeling heeft namelijk informatie nodig voor de prospectus die naar de boekhandel zal worden gezonden. Ik heb me er wel eens van af willen maken door het sturen van een saillant fragment waaraan nog gewerkt werd, maar daar is de boekhandel niet in geïnteresseerd. Zo’n tekst zelf ‘zegt niet zoveel’, zegt men, belangrijker is wat er óver gezegd kan worden.’

(Uit: P.F. Thomése, Het raadsel der verstaanbaarheid. Over de kunst van het authentieke. Albert Verweylezing 2011, Contact, 2011. Pagina 27-28)

Waar echte literatuur over gaat, aldus Thomése, is niet in één zin, desnoods een korte alinea samen te vatten. Als je toch een poging doet, heb je het gevoel tekort te schieten. Waar goed verkoopbare, gemarkete literatuur over gaat, is juist wel eenvoudig samen te vatten. Dat kan dienen als een goed handvat voor recensenten voor het onderscheiden van literatuur en als literatuur vermomde lectuur.

Ravelli's Sinterklaasgedicht voor 'De vliegenvanger'

Sinterklaas vandaag. Hoeveel mensen zouden een boek cadeau krijgen? In landen als Duitsland en Engeland wordt ieder jaar onderzocht wat mensen in het cadeauseizoen willen geven. Boeken staan altijd in de top drie. In Nederland is dat waarschijnlijk ook zo, maar het wordt (voor zover ik weet) niet ieder jaar opnieuw onderzocht.

En hoeveel mensen krijgen vandaag De vliegenvanger van Ravelli cadeau? Toen ik vorige week zondag Rik Felderhof, initiator en uitgever van deze schelmenroman, interviewde bij boekhandel Paagman, had hij twee kant-en-klare Sinterklaasgedichten meegenomen. Een voor een vrouw, een voor een man. Zodat men De vliegenvanger kon geven zonder zich daar nog druk om te maken. Felderhof had ze zelf geschreven. ‘In een minuut of tien’, zei hij zo bescheiden mogelijk.

Boekverkoper Fabian Paagman kondigde direct aan: wie vandaag het boek koopt, krijgt het gedicht er gratis bij. Hij had nooit eerder gehoord dat een uitgever dit initiatief nam. Dat is niet helemaal waar: vorig jaar maakte uitgeverij Luitingh-Sijthoff gedichten voor bij hun uitgaven zoals Kamer van Emma Donoghue, Aardedonker van Stephen King en Scherven brengen geluk van Jill Mansell.

Dit stond in Felderhofs gedicht voor de man:

Volg het spoor van de Vliegenvanger

En wrodt meegetrokken in zijn avontuur,

Waarin hij mannen koud maakt en vrouwen zwanger

En voortdurend speelt met vuur.

En dit in het gedicht voor de vrouw:

Laat je verleiden door de Vliegenvanger

En eens niet door een visser uit Stavanger

Of nog erger, een Brabantse behanger.

Het is te hopen dat de ontvanger, man of vrouw, behoort tot de tienduizende die inmiddels van het boek hebben genoten en niet wordt teleurgesteld door de verwachtingen die deze teksten wekken.

Des romans français: Jean-Philippe Toussaint, 'De waarheid omtrent Marie'

De waarheid ontglipt ons steeds opnieuw

La vérité sur Marie ('De waarheid omtrent Marie') is een schitterende roman over de relatie tussen twee mensen. Een relatie die aanzwelt en wegebt, als de nachtelijke golfslag op een verstild strand. De zinnen glijden als trage filmbeelden over het papier. Lange zinnen, ritmisch, die beeld voor beeld presenteren. Dan weer inzoomend op een detail, de gestikte naad in een leren schoen op de grond naast een opengeslagen bed, dan weer een helikopterview van een bosbrand op het eiland Elba.

Het verhaal begint in Parijs, in een warme nacht, een van de eerste van het jaar, waarin de ‘ik’ beseft dat hij en Marie op hetzelfde moment de liefde hebben bedreven, alleen niet met elkaar. En hoewel de ik niet in de kamer van Marie aanwezig is, waar zij met Jean-Christophe de G., haar minnaar, de lome nachtelijke uren doorbrengt, wordt alles minutieus beschreven. Niets ontsnapt aan de camera, er wordt alle tijd genomen om de bewegingen van het liefdespaar, de naaktheid van het lichaam van Marie en ongeordendheid in de slaapkamer te beschrijven. Voor Jean-Christophe de G. loopt de nacht fataal af, en Marie belt wanhopig de ik met wie ze tot voor kort een relatie had en zelfs samenwoonde. De ander verdwijnt uit haar leven, de ik stapt er weer in.

Dat doet zich vaker voor, dat de verteller plotseling weer op het toneel verschijnt, terwijl je als lezer het idee hebt dat hij er constant bij is. Zoals in de flashback in Tokyo, waar Jean-Christophe verblijft omdat hij eigenaar is van een wedstrijdpaard dat meedoet aan de paardenraces. Marie is daar met de verteller voor de opening van een tentoonstelling en ontmoet Jean-Christophe, en verlaat voor hem de ik.

Nog één keer zien ze elkaar, bij toeval, op de renbaan. Terwijl hun blikken op elkaar gericht zijn, worden ze langzaam uit elkaar getrokken door een roltrap. Zij gaat naar boven, hij blijft beneden.

Maar niet nieuwe liefdespaar moet terug naar Frankrijk, met het paard, dat midden in de nacht ontsnapt op de startbaan van het vliegveld. Ook hier weer die gedetailleerde beschrijvingen, van het vluchtende zwarte paard Zahir in de zwarte nacht dat uiteindelijk gevangen wordt in de koplampen van de hem achtervolgende auto’s.

‘Il n’y avait plus de trace de Zahir sur le parking, il s’était dissous dans la nuit, il s’était évaporé, il s’était fondu, noir sus noir, dans les ténèbres. La nuit présentait son obscurité habituelle, commme si le pur-sang était parvenu à s’introduire sans sa matière, et qu’elle l’eût instantanément englouti et dirigé.’

Het is de moeite waard om af en toe de woorden hardop uit te spreken, om te voelen wat er gebeurt, de cadans te proeven.

De warmte van de nacht aan het begin van het verhaal komt aan het einde alles verwoestend terug in een bosbrand op Elba, waar Marie in het huis van haar overleden vader verblijft, lang na die eerste nacht. De ik voegt zich bij haar. Op haar verzoek? Op eigen initiatief?

En wat is nu precies de waarheid? Door het hele verhaal blijft juist die vraag opspelen. Hoe kan de ik alles zo precies beschrijven als hij er niet bij was? Vanuit welk vertelperspectief wordt ons het verhaal voorgelegd? Tegen het einde zegt Marie dat ze niet Jean-Christophe de G.'s geliefde was. Wat bedoelt ze daarmee? Waarom blijven de ik en Marie om elkaar heen cirkelen, terwijl ze niet meer bij elkaar zijn? Wat is de waarheid over Marie?

Waarschijnlijk brengen de twee eerdere romans van Toussaint over dezelfde verteller en Marie meer helderheid: Faire l’amour (2002) en Fuir (2005, Prix Médicis). Of juist niet?

Arjen van Meijgaard

(Eerder gepubliceerd op 29 okt 2009 op Athenaeum.nl)

Franse boekhandels vrezen btw-verhoging op boeken (Boekblad)

Frankrijk verhoogt het verlaagde btw-tarief van 5,5 naar 7 procent. De maatregel is bedoeld om de Franse schuldenlast te verlagen, maar het boekenvak wordt er hard door getroffen, zeggen boekverkopers, uitgevers en oppositionele politici. [Sinds donderdag is de verhoging definitief.]

Een btw-verhoging – dat kon het Franse boekenvak nou juist niet gebruiken. De markt bevindt zich al in een crisis. In september zakte de omzet met drie procent ten opzichte van dezelfde maand, volgens cijfers van het vakblad Livres Hebdo. Daarmee dook de barometer die steeds de omzettendens van de laatste twaalf maanden bijhoudt, weer in de min. Meteen tot een half procent. De afzet daalde zelfs met 5 procent, waardoor de jaarlijkse trend op -2,5 procent staat. Alle verkoopkanalen delen in de malaise, dus óók de verzendboekhandel (inclusief internetboekhandels) die het afgelopen jaar 5,5 procent groeide, maar nu op de nullijn blijft steken.

Toch zonderde premier François Fillon het boek niet uit van zijn btw-verhoging. Voor voedsel, energie en producten en diensten voor gehandicapten – ‘eerste levensbehoeften’, volgens Fillon – blijft de btw op 5,5 procent. Op boeken wordt vanaf 1 januari 7 procent gerekend. In totaal hoopt de regering met deze maatregel jaarlijks 1,8 miljard euro op te halen. Volgens berekeningen van de online vakblad ActuaLitté zal het boekenvak daar 60 miljoen euro aan bijdragen. Ofwel: niet meer dan ‘een druppel water in de oceaan’.

Direct na de bekendmaking van het nieuws stak een storm van protest op. ‘Het is een bedreiging voor het vak’, zei algemeen directeur Alexandre Bompard van Fnac. Hij wees erop dat zijn Noord-Amerikaanse concurrenten vanuit Luxemburg opereren waar een lager btw-tarief geldt. ‘Er zullen minder boeken worden verkocht’, voorspelde Serge Guérin, directeur van MOTif (een organisatie ter ondersteuning van het boekenvak in de regio Ile-de-France). ‘Een btw-verhoging op boeken heeft niet hetzelfde effect als een btw-verhoging op sigaretten. Als de prijs van boeken omhoog gaat, koopt men minder boeken.’

De boekhandelsbond Syndicat de la librairie française (SLF) waarschuwde dat de btw-verhoging kan leiden tot het sluiten van honderden winkels en daarmee tot werkeloosheid van een veelvoud aan mensen. De marge op ieder verkocht boek is 0,3 procent. Als de boekhandel de btw-verhoging geheel zal moeten dragen voor de boeken die het op Nieuwjaarsdag in voorraad heeft en die het wettelijk niet in prijs kan verhogen, levert ieder boek zelfs verlies op: -0,2 procent. Voor nieuwe aankopen zullen de uitgevers daarom een hogere boekhandelskorting moeten geven. Daar zijn direct al informele onderhandelingen over gestart, aldus het SLF.

De uitgeversbond Syndicat national de l’edition (SNE) zoekt het voorlopig in solidariteit met de boekhandel. Of het nu om een zelfstandige boekhandel gaat of de Fnac, die bezig is met een grote reorganisatie (zie Boekblad magazine 13, 2011), voor alle boekverkopers is het ‘een slechte maatregel op een slecht moment’. Het SNE roept de regering op boeken ook als een ‘eerste levensbehoefte’ te beschouwen. Daarmee zou het land in lijn opereren van een groot deel van de rest van de wereld: in 21 landen zit op boeken geen btw, terwijl het btw-percentage in landen als Spanje (4 procent), Luxemburg (3 procent) en Nederland (6 procent) een stuk lager is.

Of de regering naar alle klachten van het Franse boekenvak zal luisteren is niet duidelijk. Minister van cultuur Frédèric Mitterand heeft zich altijd sterk gemaakt voor bescherming van de boekhandel en ook concrete maatregelen genomen, maar houdt zich nu stil. Wellicht kan het vak zijn hoop daarom beter stellen op François Hollande. De socialistische presidentskandidaat én favoriet voor de verkiezingen van mei volgend jaar vindt de btw-verhoging ‘een slecht idee’’ voor de cultuur. De uitgeverij zou volgens in de transitie naar digitaal nu niet moeten worden gedestabiliseerd en de boekhandel werkt met zulke kleine marges dat dit er niet meer bij kan.

Daarbij speelt nog een discussie: de btw-verlaging voor digitale culturele producten. Frankrijk wil die per 1 januari invoeren en bewerkt al een jaar alle partners in de EU – in oktober nog Nederland tijdens een lunch in Den Haag – om hen over te halen daarmee in te stemmen. Die verlaging zal nu dus niet naar 5,5 maar naar 7 procent zijn. De Europese commissie is er toch al niet voor. Een medewerker van verantwoordelijk commissaris Androulla Vassiliou zei zelfs dat het Franse plan ‘nul procent’ kans heeft. Wat voor indruk maken we in Brussel, vroeg Hollande zich af, als we boeken zelf behandelen als een gewoon product?

(Gepubliceerd in Boekblad 18, 25 nov 2011)

Rosa Liksom wint Finlandia Prize

En de Finlandia Prize 2011 ging naar Rosa Liksom voor haar roman Hytti nro 6 (Compartiment nr. 6). Zo maakte de jury gisteren haar keuze bekend uit een shortlist van uitsluitend vrouwen. Liksom (1958) krijgt 30.000 euro. Volgens Wikipedia schuwt de multigetalenteerde Liksom de publiciteit en zijn er weinig foto’s van haar gemaakt. Toch biedt ze op haar eigen site onder het kopje ‘press’ drie foto’s aan. Liksoms derde roman gaat over een reis die een Finse student en een Russische macho in 1986 maken dwars door een zich langzaam opende Sovjet-Unie. Ik ben benieuwd of het boek ooit in het Nederlands te krijgen zal zijn. Ik denk het niet.

Christa Wolf - 'Dinsdag de 27e september en andere verhalen'

Christa Wolf is gisteren overleden op 82-jarige leeftijd. Ik heb nooit iets gelezen van de Duitse – bijna had ik geschreven: Oost-Duitse – schrijfster. Behalve natuurlijk Dinsdag de 27ste september en andere verhalen (Van Gennep, 1981). Daarover schreef ik bijna drie jaar geleden het volgende stukje.

Hoeveel mensen kunnen zeggen dat ze een boek in de kast hebben staan dat is getiteld naar hun verjaardag? Toen ik onlangs in de special van De Boekenwereld las dat Uitgeverij Van Gennep een bundel verhalen van de prominente Oost-Duitse schrijfster Christa Wolf had samengesteld onder de titel Dinsdag de 27ste september, heb ik dat dezelfde dag nog gekocht op Antiqbook.

‘Dinsdag de 27ste september’, oorspronkelijk in het Duits verschenen in 1960, blijkt te gaan over zomaar een dag uit het leven van de schrijfster. Ze treft voorbereidingen voor de verjaardag van haar 4-jarige dochter Tinka, praat met haar man G. over Lenin en Gorki, bezoekt een vergadering op een fabriek – waar je als lezer twintig jaar na het einde van de communistische heilstaat eigenlijk geen touw meer aan vast kan knopen – en ‘s avonds, nadat zij en G. naar Dvorak hebben geluisterd, zoekt ze vruchteloos naar de woorden voor een verhaal waaraan ze werkt.

‘Voor het inslapen’, besluit ze dan, ‘denk ik dat uit dagen als deze het leven bestaat. Punten die tenslotte, als je geluk gehad hebt, door een lijn worden verbonden. Dat ze ook uit elkaar kunnen vallen tot een zinloze opeenhoping van vergane tijd, dat alleen een constante, vastberaden inspanning de kleine tijdeenheden waarin wij leven zin geeft...’

Het is grappig om een verhaal over het zinloos verstrijken van de tijd, dag na dag, te associëren met je eigen verjaardag. Je verjaardag wordt geacht een bijzondere dag te zijn. En zelfs als je je daaraan probeert te ontrekken, wat ik doe, is het een van de weinige waarvan je aan het eind van het jaar nog goed herinnert wat je toen hebt gedaan. Voor mij kan ‘de 27ste september’ nooit ‘zomaar een dag uit mijn leven’ zijn.

Boekenmuseum Meermanno is bijna gered (Knack)

Een benefietveiling voor het Museum Meermanno in Den Haag moet het voortbestaan van het oudste boekenmuseum ter wereld deze week veilig stellen.

Voor 118 kavels op de reguliere najaarsveiling van Bubb Kuyper in Haarlem gaat de opbrengst niet naar de eigenaar, maar naar Museum Meermanno. Zo’n 30.000 euro leveren ze naar schatting bij elkaar op. Daarmee zou het museum gered zijn. Ruim een maand voor de deadline van 1 januari heeft het onder bibliofielen zeer geliefde museum dan voldoende eigen inkomsten opgehaald om ook na 2012 subsidie van de Nederlandse overheid te krijgen.

De eerste dag verliep gisteren wat teleurstellend. Slechts zeven van de vijftien kavels die aan bod kwamen, vonden een koper. Gezamenlijk brachten ze 2595 euro op. Maar het absolute topstuk komt pas vrijdag aan bod: Een door M.C. Escher geïllustreerde uitgave van De vreeselijke avonturen van Scholastica. Het 27 pagina’s tellende boek van J.L. Walch uit 1933, gedrukt in een oplage van 300 exemplaren, bevat zes houtsnedes en tien geïllustreerde letters en moet tussen de 3000 en 4000 euro opleveren.

De benefietveiling is het slotstuk van een maanden durende campagne om het museum te redden. Oorspronkelijk moest Meermanno, als ieder verzelfstandigd rijksmuseum, vanaf 2012 zorgen voor minimaal 17,5 procent aan eigen inkomsten. Dat was 7 procent in 2009. De staatssecretaris van cultuur Halbe Zijlstra bepaalde in juni opeens dat die eis gold voor 2010 en 2011. Onbehoorlijk bestuur of niet: het museum moest voor 1 januari 385.000 euro ophalen, wilde het sluiting voorkomen.

Dat resulteerde in een koortsachtige activiteit. Het museum zette de actie ‘Boek zoekt vrouw, man en bedrijf’ op, dat de 14.000 jaarlijkse bezoekers en andere liefhebbers opriep om een boek uit de collectie te adopteren voor minimaal 50 euro. Het wierf sponsors aan: boekdistributeur Centraal Boekhuis, die een speciale zaal over de boekgeschiedenis van 1850 tot nu mogelijk maakt. Het initieerde, eerder deze maand, een speciale Week van het Schrift om meer bezoekers te trekken.

Niet alle plannen zorgen structureel voor meer eigen inkomsten. Ook al wil Meermanno nu ieder jaar een benefietveiling organiseren, het blijft afhankelijk van donateurs wiens gulheid erg grillig kan zijn. Toch barst directeur Maartje de Haan in het vorige week verschenen themanummer van ‘De boekenwereld’, gewijd aan het museum, van de plannen. Van de ambassades in Den Haag tot de Koninklijke Bibliotheek - ze wil met iedereen samenwerken. En de exposities moeten zo aantrekkelijk worden dat het bezoekcijfer verdubbelt.

Een stap is al gezet. Samen met het Nederlands Stripmuseum en het NIBBI, een instituut voor beeldverhalen en illustraties, wil Meermanno onderzoeken of ze gezamenlijk één nieuw museum kunnen oprichten. Omdat Meermanno gebonden is aan het testament van baron W.H.J. van Westreenen van Tiellandt (1783-1848), de grondlegger van de collectie die bibliotheek en locatie onlosmakelijk aan elkaar verbond, betekent dat in de praktijk dat het Stripmuseum uit Groningen vertrekt en bij Meermanno intrekt.

(Gepubliceerd op Knack, 1 dec 11)